ابوعبیده جراح
اَبوعُبَیده جَرّاح (درگذشت: ۱۸ق) صحابهٔ پیامبر صلی الله علیه و آله که پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله، در ماجرای سقیفه و استقرار خلافت ابوبکر نقشآفرینی کلیدی درگرفتن بیعت برای ابوبکر از مخالفان حکومتش داشته است. این موضوع در حالی است که بر اساس برخی منابع او از جمله راویان حدیث غدیر بوده است.
ابوعبیده جراح از جمله منافقان مخالف با ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام برشمرده شده که پس از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام کوشیدند تا پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام را ترور کنند.
در منابع اهل سنت، ابوعبیده بهعنوان یکی از عشره مبشره، حواری پیامبر صلی الله علیه و آله و «امین امت» معرفی شده است. اما برخی محدثان در صحت حدیث «امین امت» تردید کردهاند و برخی او را امین ابوبکر و عمر و خائن به اهلبیت علیهم السلام برشمردهاند. در تفاسیر هم شأن نزول آیاتی از قرآن علیه او نقل شده است.
جایگاه: مخالف ولایت
بهنقل از منابع، ابوعبیده جراح، صحابهٔ پیامبر صلی الله علیه و آله و از مهاجران به حبشه که در جنگهای صدر اسلام حضور داشت و پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله، در ماجرای سقیفه و استقرار خلافت ابوبکر نقشآفرینی کلیدی درگرفتن بیعت برای ابوبکر از مخالفان حکومتش داشته است.[۱] این موضوع در حالی است که بر اساس برخی منابع او از جمله راویان حدیث غدیر بوده است.[۲]
ابوعبیده جراح از جمله منافقان مخالف با ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام برشمرده شده که پس از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام کوشیدند تا پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام را ترور کنند.[۳]
در مورد اول، از محمدباقر مجلسی نقل شده که یکی از چهارده نفری که پس از غدیر برای ترور پیامبر صلی الله علیه و آله در عقبه هرشی اقدام کردند ابوعبیده جراح است.[۴]
در مورد دوم، نقل شده که پس از ماجرای ترور نافرجام پیامبر صلی الله علیه و آله، منافقان نقشه دیگری برای ترور امیرالمؤمنین علیه السلام کشیدند. آنان پس از تصمیمگیری نهایی برای عدم تکرار شکست قبلی معاهدهای درباره قتل آن حضرت امضا کردند و به ابوعبیده جراح بهعنوان امین خود سپردند. جبرئیل این خبر را به پیامبر صلی الله علیه و آله داد. حضرت فوراً ابوعبیده را احضار کرد و آن صحیفه را از او طلب کرد. این بار ابوعبیده نتوانست انکار کند و فوراً آن نوشته را به پیامبر صلی الله علیه و آله تحویل داد.[۵]
زندگینامه
بهنقل از منابع، ابوعبیده عامر بن عبدالله بن جراح برخلاف رسم عرب، نام جدّ خود (جراح) را در انتساب بهکار برده است.[۶] پدرش در جنگ فجار از سرکردگان قریش بوده و کشته شده[۷] و مادرش امیمه بنت غنم بن جابر، مسلمان شده است.[۸]
در جاهلیت و اسلام
بهگزارش منابع، ابوعبیده از ۱۷ نفر باسواد مکه در آستانهٔ اسلام بود.[۹] او از نخستین مسلمانان شمرده شده، در شمار مهاجران حبشه (هجرت نخست یا دوم) حضور داشته است.[۱۰] پیامبر صلی الله علیه وآله میان او و چند تن از صحابه، از جمله سعد بن معاذ و سالم مولی ابیحذیفه، پیمان برادری بست.[۱۱] همچنین روایتی از نوشیدن شراب او، پیش از تحریم، نقل شده است.[۱۲]
حضور در جنگهای صدر اسلام
گفته شده که ابوعبیده در تمامی غزوههای پیامبر صلی الله علیه و آله، به جز تبوک (بهروایتی)، شرکت کرده است.[۱۳] در جنگ احد او از مدافعان پیامبر صلی الله علیه وآله بود و حلقهٔ زرهی که در صورت ایشان فرورفته بود را با دندان بیرون کشید که سبب شکستگی دندانهایش شد و به «اثرم» مشهور شد.[۱۴] منابع شیعی تأکید دارند که در آن روز تنها امیرالمؤمنین علیه السلام و ابودجانه در کنار پیامبر ماندند.[۱۵]
نقل شده که او فرماندهی چند سریه (خبط، ذیالقصه) را بر عهده داشت و در فتح مکه فرمانده بخشی از سپاه بود.[۱۶] همچنین، او از گواهان صلح حدیبیه و پیمانهای قبایل بود[۱۷] و برای جمعآوری زکات و آموزش دین به بحرین، نجران و یمن فرستاده شد.[۱۸]
سقیفه و خلافت ابوبکر
بیشتر بخوانید: "سقیفه"
نقل شده که پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه وآله، ابوعبیده به همراه عمر در سقیفه حاضر شد و در به خلافت رساندن ابوبکر نقشی اساسی داشت.[۱۹] برخی منابع شیعه از عهدی پنهانی میان ابوعبیده، عمر، ابوبکر، مغیرة بن شعبه و عبدالرحمن بن عوف برای جلوگیری از رسیدن خلافت به بنیهاشم سخن گفتهاند.[۲۰]
بیشتر بخوانید: "صحیفه ملعونه اول" و "صحیفه ملعونه دوم"
نقل شده که در سقیفه، او با ابوبکر بیعت کرد و از امیرالمؤمنین علیه السلام خواست تا بهدلیل جوانی و کهنسالی ابوبکر خلافت را به او واگذارد.[۲۱] همچنین، در جریان هجوم به خانهٔ حضرت فاطمه سلام الله علیها و گرفتن بیعت از عباس ابوعبیده حضور داشته است.[۲۲] او از عناصر استحکام خلافت شیخین دانسته شده و مدتی متصدی بیت المال بوده است.[۲۳]
حضور در فتح شام و درگذشت در آنجا
نقل شده عمر بن خطاب، پس از مرگ ابوبکر، ابوعبیده را بهجای خالد بن ولید، به فرماندهی سپاه شام برگماشت و او شهرهای عمدهٔ شام از جمله دمشق و حمص را فتح کرد.[۲۴] سپس، در سال ۱۷ق او را به حکومت شام منصوب کرد.[۲۵] عمر چنان به او اعتماد داشت که آرزو میکرد خانهای آکنده از مردانی چون ابوعبیده داشته باشد.[۲۶] او همچنین در فتح جزیره و مصر نقش داشت.[۲۷]
وفات
گزارش شده که در سال ۱۸ق طاعون عمواس در شام شیوع یافت. عمر ابوعبیده را به مدینه فراخواند، اما او نپذیرفت و در همان بیماری درگذشت و معاذ بن جبل بر او نماز گزارد.[۲۸]
فضیلتهای جعلی و نقد رجالی
در منابع اهل سنت، ابوعبیده بهعنوان یکی از عشره مبشره، حواری پیامبر صلی الله علیه و آله و «امین امت» معرفی شده است.[۲۹] اما برخی محدثان در صحت حدیث «امین امت» تردید کردهاند.[۳۰] همچنین، محمدتقی شوشتری، صاحب قاموس الرجال، روایت «امین امت» درباره ابوعبیده را ساختگی دانسته و او را امین ابوبکر و عمر و خائن به اهلبیت علیهم السلام برشمرده است.[۳۱]
شأن نزولهایی در نکوهش او
در تفاسیر شیعی، آیات متعددی ناظر به نکوهش ابوعبیده و همدستان او دانسته شده است:
- آیهٔ ۲۲ سورهٔ مجادله: که برخی آن را دربارهٔ کشتن پدرش در بدر دانستهاند،[۳۲] اما با توجه به درگذشت پدرش پیش از اسلام، این تفسیر ساختگی است.[۳۳]
- آیهٔ ۵۱ سورهٔ قلم: بهنقلی دربارهٔ رفتار ابوعبیده و همراهانش در غدیر خم نازل شده است،[۳۴] ولی با توجه به نزول مکی آیه، این نقل پذیرفتنی نیست.[۳۵]
- آیهٔ ۷۴ سورهٔ توبه: بهگزارش حذیفه و عمار، این آیه دربارهٔ توطئهٔ ترور پیامبر صلی الله علیه و آله از سوی گروهی از جمله ابوعبیده نازل شده است.[۳۶]
- آیات ۱۰۸ سورهٔ نساء: بهنقل از امام باقر، امام صادق و امام کاظم علیهم السلام، این آیه دربارهٔ جلسات پنهانی ابوعبیده و دیگران برای جلوگیری از خلافت بنیهاشم نازل گشته است.[۳۷]
- آیهٔ ۹۰ سورهٔ مائده: آیه تحریم شراب که بهنقلی پس از شرابخواری ابوعبیده و گروهی دیگر نازل شد.[۳۸]
- آیات ۲۵–۲۶ سورهٔ محمد صلی الله علیه وآله: این آیات بر ابوعبیده و همپیمانانش، که پس از روشن شدن هدایت به جاهلیت بازگشتند، تطبیق شده است.[۳۹]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ «ابوعبیده جراح»، ص۷۱۸.
- ↑ مناقب الامام علی بن ابی طالب علیه السلام، ص۷۸.
- ↑ ژرفای غدیر، ص۱۵۵؛ ژرفای غدیر، ص۱۶۱–۱۶۲.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۸، ص۱۰۰؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۱۵؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۳۵.
- ↑ الصراط المستقیم، ج۱، ص۲۹۶.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۲۲۳؛ الاصابه، ج۳، ص۴۷۵.
- ↑ المحبر، ص۱۷۰.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۲۲۳.
- ↑ فتوح البلدان، ص۴۵۳.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۱۳.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۱۳؛ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۲۲۴.
- ↑ صحیح البخاری، ج۹، ص۸۸.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۱۳؛ الاصابه، ج۶، ص۲۸.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۳۲۱؛ الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۱۳.
- ↑ الکافی، ج۸، ص۳۱۸؛ الارشاد، ج۱، ص۸۳.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۱۳؛ فتوح البلدان، ص۴۸؛ تاریخ الطبری، ج۳، ص۳۲؛ تاریخ الطبری، ج۳، ص۱۵۴.
- ↑ المغازی، ج۲، ص۶۱۲.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۱۳–۱۱۴؛ صحیح البخاری، ج۵، ص۸۴.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۵۸۰؛ تاریخ الطبری، ج۳، ص۲۰۱.
- ↑ الکافی، ج ۸، ص۱۷۹–۱۸۰.
- ↑ الردة، ص۴۶؛ شرح نهج البلاغه، ج۶، ص۱۲.
- ↑ تفسیر العیاشی، ج۲، ص۶۶–۶۷؛ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۲۴–۱۲۵.
- ↑ تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۶۶.
- ↑ فتوح البلدان، ص۱۱۹؛ تاریخ الطبری، ج۳، ص۴۳۶.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۱۵.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۱۵.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۴، ص۵۷؛ تاریخ الطبری، ج۴، ص۱۰۷.
- ↑ طبقات الکبری، ج۳، ص۳۱۶؛ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۲۲۴.
- ↑ الاستیعاب، ج۴، ص۲۷۲–۲۷۳؛ المحبر، ص۴۷۴.
- ↑ حلیه الاولیاء، ج۳، ص۱۲۲؛ حلیة الاولیاء، ج۷، ص۱۷۵.
- ↑ قاموس الرجال، ج۱۱، ص۴۱۶.
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۵، ص۷۳.
- ↑ المحبر، ص۱۷۰.
- ↑ الکافی، ج۴، ص۵۶۷؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۷۲.
- ↑ آموزش علوم قرآن، ج۱، ص۱۶۸.
- ↑ البرهان، ج۲، ص۸۱۹؛ بحار الانوار، ج۲۱، ص۲۲۲–۲۲۳.
- ↑ تفسیر العیاشی، ج۱، ص۲۷۵؛ الکافی، ج۸، ص۱۷۹؛ البرهان، ج۴، ص۸۸۴.
- ↑ البرهان، ج۲، ص۳۶۰.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۴۲۱؛ البرهان، ج۴، ص۸۸۴.
منابع
- آموزش علوم قرآن؛ محمدهادی معرفت، بیجا: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- «ابوعبیده جراح»؛ در دایرة المعارف بزرگ اسلامی (ج۵)، تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۸ش.
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العبادا؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- البرهان فی تفسیر القرآن؛ هاشم بن سلیمان بحرانی، قم: مؤسسة البعثة (مرکز الطباعة و النشر)، ۱۴۱۵ق.
- تاریخ خلیفة بن خیاط؛ خلیفة بن خیاط عصفری، تحقیق: نجیب فواز و حکمت فواز، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بینا، بیتا.
- تاریخ الیعقوبی؛ احمد بن اسحاق یعقوبی، بیروت: دار صادر، بیتا.
- تفسیر العیاشی؛ محمود بن عمر عیاشی، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق.
- تهذیب التهذیب؛ ابنحجر احمد بن علی عسقلانی، بیروت: دار صادر، بیتا.
- جمل من أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بن داود بلاذری، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء؛ احمد بن عبدالله ابونعیم اصفهانی، تحقیق: کمال یوسف حوت، قاهره: دار أم القری، بیتا.
- الردة مع نبذة من فتوح العراق وذکر المثنی بن حارثة الشیبانی؛ محمد بن عمر واقدی، تحقیق: یحیی الجبوری، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
- ژرفای غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۳ش.
- شرح نهجالبلاغة؛ عبدالحمید بن هبة الله (ابن ابیالحدید معتزلی)، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بیتا.
- صحیح البخاری؛ محمد بن إسماعیل البخاری الجعفی، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت: دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
- الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم؛ علی بن محمد نباطی عاملی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران: مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۴ق.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- فتوح البلدان؛ احمد بن یحیی بلاذری، بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م.
- قاموس الرجال؛ محمدتقی شوشتری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۲۲ق.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- المحبر؛ محمد بن حبیب بغدادی، تحقیق: إیلزة لیختن شتیتر، بیروت: دار الآفاق الجدیدة، بیتا.
- المغازی؛ محمد بن عمر واقدی، تحقیق: مارزدن جونز، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
- مناقب آل ابیطالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.