حدیث مدینة العلم
حدیث مدینة العلم حدیثی مشهور از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره جایگاه علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. مشهورترین صورت آن چنین است: أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا؛ من شهر علمم و علی علیه‌السلام دروازه آن است. این روایت با الفاظ و اسناد گوناگون در منابع شیعه و اهل‌سنت نقل شده است.[۱][۲]
درباره اعتبار سندی حدیث در میان محدثان اهل‌سنت اختلاف نظر وجود دارد. حاکم نیشابوری یکی از طرق ابن‌عباس را صحیح دانسته، در حالی که گروهی از محدثان برخی طرق آن را ضعیف یا موضوع شمرده‌اند. در مقابل، شماری دیگر با استناد به تعدد طرق، حکم به جعلی‌بودن همه طرق را نپذیرفته و حدیث را قابل تقویت دانسته‌اند.[۳][۴]
در منابع امامیه، حدیث مدینة العلم از روایات فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام و از مستندات مرجعیت علمی آن حضرت به‌شمار رفته است. متکلمان امامیه از تعبیر «باب» برای اثبات دسترسی ویژه امیرالمؤمنین علیه‌السلام به دانش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و در مرحله بعد، برای استدلال بر اعلمیت و شایستگی آن حضرت برای امامت استفاده کرده‌اند.
متن حدیث
یکی از مشهورترین صورت‌های روایت چنین است:
أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا، فَمَنْ أَرَادَ الْمَدِينَةَ فَلْيَأْتِ الْبَابَ؛ من شهر علمم و علی علیه‌السلام دروازه آن است؛ پس هر کس آهنگ ورود به این شهر را دارد، باید از دروازه آن وارد شود.[۵]
صورت دیگری از روایت چنین نقل شده است:
أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا، فَمَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأْتِ الْبَابَ؛ من شهر علمم و علی علیه‌السلام دروازه آن است؛ هر کس دانش می‌خواهد، باید از این دروازه وارد شود.[۶]
همچنین صورت دیگری با تعبیر «خانه حکمت» نقل شده است:
أَنَا دَارُ الْحِكْمَةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا؛ من خانه حکمت هستم و علی علیه‌السلام درِ آن است.[۷]
گونه‌های مختلف روایت
حدیث مدینة العلم تنها با یک عبارت نقل نشده و در منابع، صورت‌های نزدیک و هم‌مضمون متعددی دارد.
مدینة العلم
صورت مشهور حدیث:
أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا
است که در منابع شیعه و اهل‌سنت گزارش شده است.[۸][۹]
دار الحکمة
در سنن ترمذی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است:
أَنَا دَارُ الْحِكْمَةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا؛ من خانه حکمت و علی علیه‌السلام درِ آن است.[۱۰]
ترمذی درباره همین طریق تعبیر غَرِيبٌ مُنْكَرٌ را به‌کار برده است.[۱۱]
مدینة الحکمة
در برخی منابع آمده است:
أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا؛ من شهر حکمت هستم و علی علیه‌السلام دروازه آن است.[۱۲]
دار العلم
صورت دیگری نیز چنین نقل شده است:
أَنَا دَارُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا؛ من خانه علم و علی علیه‌السلام درِ آن است.[۱۳]
مدینة الجنة
در برخی منابع شیعه روایت مشابهی با تعبیر «شهر بهشت» نقل شده است:
أَنَا مَدِينَةُ الْجَنَّةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا؛ من شهر بهشتم و علی علیه‌السلام دروازه آن است.[۱۴]
این روایت از نظر لفظ و موضوع با حدیث اصلی «مدینة العلم» تفاوت دارد و بهتر است روایتی هم‌ساخت و مؤید دانسته شود، نه یکی از الفاظ قطعی همان حدیث.
حدیث در منابع اهل‌سنت
حدیث مدینة العلم یا صورت‌های هم‌مضمون آن در شماری از منابع حدیثی، تاریخی و رجالی اهل‌سنت گزارش شده است.
المستدرک علی الصحیحین
در المستدرک علی الصحیحین حدیث از ابن‌عباس با این عبارت نقل شده است:
أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا، فَمَنْ أَرَادَ الْمَدِينَةَ فَلْيَأْتِ الْبَابَ
و درباره یکی از طرق آن آمده است:
هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ؛ این حدیث دارای سند صحیح است.[۱۵]
برای حدیث شاهد دیگری نیز نقل شده است.[۱۶]
سنن ترمذی
در سنن ترمذی روایت:
أَنَا دَارُ الْحِكْمَةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا
از امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده و همان طریق غَرِيبٌ مُنْكَرٌ دانسته شده است.[۱۷]
ازاین‌رو، صرف نقل روایت در سنن ترمذی را نباید به معنای تصحیح آن دانست.
تهذیب الآثار
حدیث مدینة العلم از ابن‌عباس در تهذیب الآثار نیز گزارش شده است.[۱۸]
تاریخ بغداد
در تاریخ بغداد نیز چند طریق و صورت مرتبط با حدیث نقل شده است.[۱۹]
الاستیعاب
حدیث در ترجمه امیرالمؤمنین علیه‌السلام در الاستیعاب نیز گزارش شده است.[۲۰]
دیگر منابع
این حدیث یا صورت‌های نزدیک آن در منابع دیگری مانند مناقب ابن مغازلی، جامع الأصول، فضائل الصحابة، تاریخ دمشق و شواهد التنزیل نیز آمده است.[۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵]
حدیث در منابع شیعه
حدیث مدینة العلم و صورت‌های هم‌مضمون آن در منابع امامیه نیز نقل شده است.
الإرشاد
در الإرشاد از ابو سعید خدری نقل شده است:
أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا، فَمَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَقْتَبِسْهُ مِنْ عَلِيٍّ؛ من شهر علم هستم و علی علیه‌السلام دروازه آن است؛ پس هر کس علم می‌خواهد، آن را از علی علیه‌السلام فراگیرد.[۲۶]
الأمالی شیخ طوسی
در الأمالی چند روایت با مضمون «شهر علم» و «شهر حکمت» نقل شده است؛ از جمله:
أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَأَنْتَ الْبَابُ؛ من شهر علمم و تو دروازه آنی.[۲۷]
و:
أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا؛ من شهر حکمت هستم و علی علیه‌السلام دروازه آن است.[۲۸]
آثار شیخ صدوق
صورت‌های دیگری از همین مضمون در الخصال، التوحید و الأمالی نیز نقل شده است.[۲۹][۳۰][۳۱]
راویان حدیث
در منابع مختلف، حدیث یا صورت‌های هم‌مضمون آن به چند تن از صحابه نسبت داده شده است؛ از جمله:
- امیرالمؤمنین علی علیه السلام
- عبدالله بن عباس
- جابر بن عبدالله انصاری
- ابوسعید خدری
- عبدالله بن مسعود
- عبدالله بن عمر
- حذیفه بن یمان
- انس بن مالک
- ابوذر غفاری
- سلمان فارسی
در پژوهش‌های حدیثی امامیه، طرق و راویان بیشتری نیز برای این حدیث گردآوری شده است.[۳۲]
تعدد نام راویان به‌تنهایی به معنای صحت همه اسانید نیست و اعتبار هر طریق باید به‌صورت مستقل بررسی شود.
ارزیابی سندی حدیث
ارزیابی حدیث مدینة العلم از مباحث مورد اختلاف در علم حدیث است.
تصحیح برخی طرق
یکی از مهم‌ترین مستندات قائلان به اعتبار حدیث، تصحیح یکی از طرق ابن‌عباس در المستدرک علی الصحیحین است.[۳۳]
در همان منبع برای حدیث شاهد دیگری نیز نقل شده است.[۳۴]
تضعیف طریق ترمذی
در سنن ترمذی درباره صورت:
أَنَا دَارُ الْحِكْمَةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا
آمده است:
هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مُنْكَرٌ؛ این حدیث غریب و منکر است.[۳۵]
این داوری مستقیماً ناظر به همان طریق و لفظ گزارش‌شده در سنن ترمذی است.
دیدگاه قائلان به ضعف یا وضع
برخی محدثان اهل‌سنت طرق حدیث را ضعیف یا موضوع دانسته‌اند. در الموضوعات حدیث در شمار روایات موضوع آورده شده است.[۳۶]
در برخی آثار رجالی نیز نسبت به بعضی راویان طرق حدیث، به‌ویژه ابوالصلت هروی، نقدهای شدیدی مطرح شده است.[۳۷]
این داوری‌ها ناظر به اعتبار طرق مورد بررسی آن محدثان است.
دیدگاه قائلان به تقویت حدیث
در مقابل، برخی حدیث‌پژوهان حکم به جعلی‌بودن همه طرق را نپذیرفته‌اند.
در آثار علائی و ابن‌حجر، با توجه به تعدد طرق، از امکان ارتقای حدیث تا مرتبه حسن سخن گفته شده است.[۳۸]
در اللئالی المصنوعة نیز طرق متعدد حدیث بررسی و از قابلیت تقویت آن دفاع شده است.[۳۹]
بنابراین، نسبت‌دادن یک دیدگاه واحد به همه محدثان اهل‌سنت درباره این حدیث دقیق نیست.
دیدگاه امامیه
در سنت حدیثی و کلامی امامیه، حدیث مدینة العلم پذیرفته شده و برای اثبات فضیلت و مرجعیت علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام به آن استناد شده است.
در عبقات الأنوار بخش گسترده‌ای به طرق، راویان، ناقلان و پاسخ به اشکالات حدیث اختصاص یافته است.[۴۰]
در الغدیر نیز شماری از طرق حدیث و دیدگاه عالمان درباره آن گردآوری شده است.[۴۱]
آیا حدیث متواتر است؟
برخی عالمان امامیه، حدیث مدینة العلم را متواتر یا برخوردار از طرق فراوان دانسته‌اند.
در عبقات الأنوار از تواتر حدیث دفاع شده است.[۴۲]
در نفحات الأزهار نیز طرق متعددی از حدیث گردآوری شده است.[۴۳]
با این حال، تواتر حدیث مورد اتفاق همه حدیث‌پژوهان مسلمان نیست؛ زیرا گروهی از محدثان اهل‌سنت اعتبار شمار قابل توجهی از طرق را نپذیرفته‌اند.
ازاین‌رو، تعبیر دقیق‌تر این است که گفته شود:
برخی عالمان امامیه با استناد به تعدد طرق، حدیث را متواتر یا دست‌کم معتبر دانسته‌اند؛ در مقابل، گروهی از محدثان اهل‌سنت آن را ضعیف یا موضوع شمرده‌اند و شماری دیگر با توجه به مجموع طرق، حدیث را قابل تقویت دانسته‌اند.
دلالت حدیث
حدیث مدینة العلم در اندیشه امامیه دارای چند دلالت کلامی دانسته شده است. برخی از این دلالت‌ها از متن حدیث مستقیم‌تر و برخی نتیجه استدلال کلامی‌اند.
مرجعیت علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام
روشن‌ترین دلالت حدیث، معرفی امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌عنوان «باب» علم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است.
در برخی صورت‌های حدیث آمده است:
فَمَنْ أَرَادَ الْعِلْمَ فَلْيَأْتِ الْبَابَ؛ پس هر کس علم می‌خواهد باید از دروازه آن وارد شود.
بر این اساس، متکلمان امامیه حدیث را دلیلی بر مرجعیت علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دانسته‌اند.
اعلمیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در استدلال امامیه، اگر امیرالمؤمنین علیه‌السلام باب شهر علم نبوی باشد، باید از دانش لازم برای انتقال و تبیین علوم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله برخوردار باشد.
بر این اساس، حدیث از شواهد اعلمیت آن حضرت دانسته شده است.[۴۴]
با این حال، اعلمیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نتیجه استدلال بر پایه حدیث است و نباید آن را عین لفظ روایت دانست.
افضلیت
در کلام امامیه، علم از ملاک‌های فضیلت شمرده می‌شود و از اعلمیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، افضلیت آن حضرت نیز نتیجه گرفته شده است.
قرآن می‌فرماید:
يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ؛ خداوند کسانی را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش یافته‌اند به درجاتی بالا می‌برد.
(مجادله:۱۱)
این استدلال، دلالتی کلامی بر پایه حدیث و دیگر مبانی دینی است و نه عبارت صریح حدیث مدینة العلم.
عصمت
برخی متکلمان امامیه گفته‌اند اگر امیرالمؤمنین علیه‌السلام راه مطمئن دسترسی به علم نبوی معرفی شده باشد، این راه باید از خطا در انتقال هدایت مصون باشد.
بر همین اساس، حدیث در کنار ادله‌ای مانند آیه تطهیر، حدیث ثقلین و حدیث علی مع الحق از مؤیدات عصمت آن حضرت دانسته شده است.
خود عبارت أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا به‌صورت صریح از «عصمت» سخن نمی‌گوید؛ بنابراین عصمت، دلالتی استنباطی و کلامی از حدیث است.
امامت
متکلمان امامیه از ترکیب مرجعیت علمی، اعلمیت و افضلیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام برای استدلال بر شایستگی آن حضرت برای امامت استفاده کرده‌اند.
قرآن درباره طالوت می‌فرماید:
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ؛ خداوند او را بر شما برگزیده و در دانش و توان جسمانی بر او فزونی بخشیده است.(بقره:۲۴۷)
در استدلال امامیه، حدیث مدینة العلم یکی از مجموعه روایاتی است که در کنار حدیث غدیر، حدیث منزلت، حدیث ثقلین و دیگر ادله در بحث امامت مورد استفاده قرار می‌گیرد.
حدیث مدینة العلم به‌تنهایی عبارت صریح «امام بعد از پیامبر» یا «خلیفه بعد از من» ندارد؛ پیوند آن با امامت از استدلال بر مرجعیت، اعلمیت و افضلیت به دست می‌آید.
مفهوم «باب» در حدیث
تمثیل «شهر» و «دروازه» محور اصلی حدیث است.
در ساختار یک شهر، دروازه مسیر شناخته‌شده ورود به آن است. بر همین اساس، تعبیر عَلِيٌّ بَابُهَا در تفسیر امامیه به معنای قرارگرفتن امیرالمؤمنین علیه‌السلام در جایگاه مرجع دسترسی به دانش نبوی دانسته شده است.
قرآن نیز در تعبیری دیگر می‌فرماید:
وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوابِها؛ و به خانه‌ها از درهای آنها وارد شوید.(بقره:۱۸۹)
این آیه مستقیماً درباره حدیث مدینة العلم نازل نشده است؛ بنابراین تنها می‌تواند برای توضیح تمثیلی مفهوم «باب» مورد استفاده قرار گیرد.
نگاهبانی از علم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله
برخی عالمان امامیه از تصویر «دروازه شهر» این معنا را نیز استنباط کرده‌اند که امیرالمؤمنین علیه‌السلام علاوه بر دریافت دانش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، مرجع انتقال و تبیین صحیح آن دانش است.
روایات دیگری نیز آن حضرت را «باب علم پیامبر» یا وارث علوم پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله معرفی کرده‌اند.[۴۵][۴۶]
این روایات در استدلال امامیه مؤید تفسیر «باب» به مرجعیت علمی دانسته شده‌اند.
نسبت حدیث مدینة العلم با غدیر
حدیث مدینة العلم از نظر لفظ و واقعه، همان حدیث غدیر نیست و در مشهورترین طرق آن، زمان یا مکان غدیر خم ذکر نشده است.
با این حال، این حدیث از نظر مضمون مرجعیت و جایگاه ویژه امیرالمؤمنین علیه‌السلام با مجموعه ادله امامت ارتباط دارد.
در استدلال امامیه:
- حدیث غدیر بر ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام تأکید می‌کند؛
- حدیث ثقلین بر مرجعیت اهل‌بیت علیهم‌السلام؛
- و حدیث مدینة العلم بر مرجعیت علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
از این جهت، حدیث مدینة العلم در پژوهش‌های غدیری یکی از احادیث پشتیبان مسئله امامت و مرجعیت علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام به‌شمار می‌رود.
آثار مستقل درباره حدیث
| ردیف | عنوان اثر | نویسنده / پدیدآور | توضیح |
|---|---|---|---|
| ۱ | عبقات الأنوار؛ بخش حدیث «أنا مدینة العلم» | میرحامد حسین هندی | بررسی گسترده اسناد، طرق، راویان و دلالت حدیث مدینة العلم |
| ۲ | خلاصة عبقات الأنوار؛ حدیث «أنا مدینة العلم» | تلخیص و تحقیق آثار میرحامد حسین هندی | خلاصه و تنظیم مباحث عبقات الأنوار درباره حدیث مدینة العلم |
| ۳ | أنا مدینة العلم و علی بابها | سید علی حسینی میلانی | بررسی سند، طرق نقل و دلالت حدیث |
| ۴ | فتح المَلِک العَلیّ بصحة حدیث باب مدینة العلم علیّ | احمد بن محمد بن صدیق مغربی | پژوهشی در دفاع از صحت حدیث باب مدینة العلم |
| ۵ | جواب علی معنی حدیث أنا مدینة العلم و علی بابها | محمد بن علی شوکانی | بررسی معنا و مباحث مرتبط با حدیث «أنا مدینة العلم و علی بابها» |
بازتاب حدیث در ادبیات
مضمون «شهر علم» و «دروازه آن» در ادبیات فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است.
در اشعار برخی شاعران، امیرالمؤمنین علیه‌السلام با الهام از این حدیث، «درِ شهر علم پیامبر» معرفی شده است.[۴۷][۴۸]
بازتاب ادبی حدیث نشان‌دهنده شهرت مضمون آن در فرهنگ اسلامی است، اما به‌تنهایی دلیلی برای اثبات اعتبار سندی حدیث محسوب نمی‌شود.
جمع‌بندی
حدیث أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا از مشهورترین روایات درباره جایگاه علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام است و با الفاظ و طرق گوناگون در منابع شیعه و اهل‌سنت نقل شده است.
درباره اعتبار سندی آن در میان محدثان اهل‌سنت اختلاف وجود دارد؛ برخی طرق آن تصحیح شده، گروهی از محدثان حدیث را ضعیف یا موضوع دانسته‌اند و شماری دیگر با توجه به تعدد طرق، حکم به جعلی‌بودن همه طرق را نپذیرفته و آن را قابل تقویت دانسته‌اند.
در سنت امامیه، حدیث پذیرفته شده و تعبیر «علی بابها» مستندی برای مرجعیت علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام دانسته شده است. اعلمیت، افضلیت، عصمت و امامت نیز در آثار کلامی امامیه به‌عنوان دلالت‌های استنباطی این حدیث در کنار دیگر ادله مطرح شده‌اند.
جستارهای وابسته
• حدیث غدیر • حدیث ثقلین • حدیث منزلت • حدیث یوم‌الدار • حدیث سفینه • حدیث علی مع الحق • حدیث علی مع القرآن • امیرالمؤمنین علی علیه السلام • مرجعیت علمی اهل‌بیت علیهم السلام
پانویس
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۳۷–۱۳۸.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۳۳.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۳۷–۱۳۸.
- ↑ اللئالی المصنوعة، ج۱، ص۳۰۲–۳۰۷.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۳۷–۱۳۸.
- ↑ المناقب، ص۸۳، ح۶۹.
- ↑ سنن الترمذی، ج۵، ص۶۳۷، ح۳۷۲۳.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۳۷–۱۳۸.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۳۳.
- ↑ سنن الترمذی، ج۵، ص۶۳۷، ح۳۷۲۳.
- ↑ سنن الترمذی، ج۵، ص۶۳۷، ح۳۷۲۳.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۲۰۴.
- ↑ ذخائر العقبی، ص۱۴۲.
- ↑ الأمالی، ص۵۷۷.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۳۷–۱۳۸.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۳۸.
- ↑ سنن الترمذی، ج۵، ص۶۳۷، ح۳۷۲۳.
- ↑ تهذیب الآثار، ص۱۰۵، ح۱۷۳.
- ↑ تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۲۰۴.
- ↑ الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۰۲.
- ↑ مناقب علی بن أبی‌طالب، ص۸۵–۱۱۶.
- ↑ جامع الأصول فی أحادیث الرسول، ج۹، ص۴۷۳.
- ↑ فضائل الصحابة، ص۱۳۸.
- ↑ تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۳۷۸–۳۸۲.
- ↑ شواهد التنزیل، ج۱، ص۸۴.
- ↑ الإرشاد، ج۱، ص۳۳.
- ↑ الأمالی، ص۵۷۸.
- ↑ الأمالی، ص۴۸۳.
- ↑ الخصال، ص۵۷۴، ح۱.
- ↑ التوحید، ص۳۰۷، ح۱.
- ↑ الأمالی، ص۱۸۸، ح۱۹۷.
- ↑ نفحات الأزهار، ج۱۰، ص۱۹ و بعد.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۳۷–۱۳۸.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۳۸.
- ↑ سنن الترمذی، ج۵، ص۶۳۷، ح۳۷۲۳.
- ↑ الموضوعات، ج۱، ص۳۴۹ و بعد.
- ↑ میزان الاعتدال، ج۱، ص۴۱۵.
- ↑ لسان المیزان، ج۲، ص۱۵۵.
- ↑ اللئالی المصنوعة، ج۱، ص۳۰۲–۳۰۷.
- ↑ عبقات الأنوار، ج۱۴، ص۱۵–۵۷۰.
- ↑ الغدیر، ج۶، ص۷۸–۸۷.
- ↑ عبقات الأنوار، ج۱۴، ص۱۵–۱۶.
- ↑ نفحات الأزهار، ج۱۰، ص۱۹ و بعد.
- ↑ خلاصة عبقات الأنوار، ص۴۹۲–۵۰۳.
- ↑ معانی الأخبار، ص۵۸، ح۹.
- ↑ الأمالی، ص۴۹۲، ح۱۰۷۷.
- ↑ دیوان اشعار، قصیده ۱۲۲.
- ↑ خسرونامه، بخش فضیلت امیرالمؤمنین علیه‌السلام.
منابع
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ محمد بن محمد شیخ مفید، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- الأمالی؛ محمد بن حسن طوسی، قم: دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- الأمالی؛ محمد بن علی شیخ صدوق، تهران: کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- الاستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله ابن عبدالبر، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- البدایة والنهایة؛ اسماعیل بن عمر ابن کثیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- تاریخ بغداد؛ احمد بن علی خطیب بغدادی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- تاریخ دمشق؛ علی بن حسن ابن عساکر، بیروت: دار الفکر.
- تحف العقول عن آل الرسول صلی‌الله‌علیهم؛ حسن بن علی بن شعبه حرانی، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
- تهذیب الآثار؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق محمود محمد شاکر، قاهره: مطبعة المدنی، ۱۴۰۳ق.
- جامع الأصول فی أحادیث الرسول؛ مبارک بن محمد ابن اثیر، بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
- سنن الترمذی؛ محمد بن عیسی ترمذی، تحقیق احمد محمد شاکر، بیروت: دار الکتب العلمیة.
- شواهد التنزیل؛ عبیدالله بن عبدالله حاکم حسکانی، قم: دار الهدی، ۱۳۸۰ش.
- عبقات الأنوار فی إمامة الأئمة الأطهار؛ میرحامد حسین هندی، اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین علیه‌السلام، ۱۳۶۶ش.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب؛ عبدالحسین امینی، بیروت: دار الکتاب العربی.
- فضائل الصحابة؛ احمد بن حنبل، تحقیق وصی‌الله محمد عباس، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۳ق.
- لسان المیزان؛ احمد بن علی ابن حجر عسقلانی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- اللئالی المصنوعة فی الأحادیث الموضوعة؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- المستدرک علی الصحیحین؛ محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- مناقب علی بن أبی‌طالب؛ علی بن محمد ابن مغازلی، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۲۴ق.
- المناقب؛ موفق بن احمد خوارزمی، قم: مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
- نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار؛ سید علی حسینی میلانی، قم: مرکز تحقیق و نشر آثار، ۱۴۱۴ق.