درخواست معاف‌شدن از خداوند برای ابلاغ ولایت
درخواست معافیت از ابلاغ ولایت ناظر به فراز وَسَأَلْتُ جَبْرَئِیلَ أَنْ یَسْتَعْفِیَ لِی عَنْ تَبْلِیغِ ذَلِکَ إِلَیْکُمْ؛ از جبرئیل خواستم برای معافیت من از ابلاغ این موضوع به شما درخواست کند در یکی از نقل‌های خطبه غدیر است. در این فراز، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله علت درخواست خود را کمی پرهیزگاران، فراوانی منافقان، فساد گناهکاران و نیرنگ مسخره‌کنندگان اسلام معرفی می‌کند.[۱]
این درخواست به معنای تردید پیامبر در حقانیت ولایت یا خودداری از اجرای فرمان الهی نیست؛ بلکه متن خطبه آن را به نگرانی از واکنش مخالفان و پیامدهای اجتماعی ابلاغ مربوط می‌سازد. در ادامه همان نقل، خداوند با آیه تبلیغ بر ابلاغ فرمان تأکید و محافظت پیامبر از مردم را تضمین می‌کند. پیامبر نیز مأموریت را به‌طور کامل انجام می‌دهد و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را اعلام می‌کند.
عنوان و ترجمه فراز
متن فراز چنین نقل شده است:
وَسَأَلْتُ جَبْرَئِیلَ أَنْ یَسْتَعْفِیَ لِی عَنْ تَبْلِیغِ ذَلِکَ إِلَیْکُمْ أَیُّهَا النَّاسُ، لِعِلْمی بِقِلَّةِ الْمُتَّقینَ وَکَثْرَةِ الْمُنافِقینَ وَإِدْغالِ الْآثِمینَ وَخَتْلِ الْمُسْتَهْزِئینَ بِالْإِسْلامِ؛ ای مردم، از جبرئیل خواستم برای معافیت من از ابلاغ این موضوع به شما درخواست کند؛ زیرا از کمی پرهیزگاران، فراوانی منافقان، فساد گناهکاران و نیرنگ مسخره‌کنندگان اسلام آگاه بودم.[۱]
«یستعفی لی» از ریشه «استعفا» و به معنای درخواست معافیت برای دیگری است. بر این اساس، در عبارت عربی، پیامبر از جبرئیل می‌خواهد که معافیت او را از پیشگاه الهی درخواست کند.
این واژه به معنای «طلب آمرزش» یا «درخواست عفو از گناه» نیست؛ بنابراین، عنوان‌هایی مانند «درخواست عفو پیامبر» معنای دقیق فراز را منتقل نمی‌کنند.
جایگاه فراز در خطبه
در نقل کتاب الاحتجاج، این عبارت پس از معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام با عنوان‌های برادر، وصی، خلیفه و امام و پس از استناد به آیه ولایت آمده است.
ترتیب مطالب در این بخش چنین است:
| مرحله | مضمون |
|---|---|
| معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام | برادر، وصی، خلیفه و امام پس از پیامبر |
| بیان منزلت | همانندی جایگاه آن حضرت با هارون نسبت به موسی، جز در نبوت |
| استناد قرآنی | یادکرد آیه ولایت و تطبیق آن بر امیرالمؤمنین علیه السلام |
| بیان نگرانی | درخواست از جبرئیل برای معافیت از ابلاغ به‌سبب واکنش مخالفان |
| فرمان قطعی | تأکید آیه تبلیغ بر انجام مأموریت و تضمین حفاظت پیامبر |
| اجرای فرمان | اعلان عمومی ولایت در غدیر |
این ترتیب نشان می‌دهد که درخواست معافیت پیش از تأکید نهایی فرمان الهی مطرح شده و به ترک یا تأخیر در اجرای مأموریت نینجامیده است.
علت درخواست پیامبر
خود فراز، چهار زمینه را برای درخواست پیامبر بیان می‌کند:
کمی پرهیزگاران
قِلَّةِ الْمُتَّقینَ؛ کمی پرهیزگاران
این تعبیر نشان می‌دهد که شمار کسانی که بدون انگیزه‌های شخصی و اجتماعی در برابر فرمان الهی تسلیم باشند، اندک ارزیابی شده است.
فراوانی منافقان
کَثْرَةِ الْمُنافِقینَ؛ فراوانی منافقان
منافقان در ظاهر با جامعه اسلامی همراه بودند، اما باور و اهداف درونی آنان با اظهارهای زبانی‌شان هماهنگ نبود. حضور این گروه، احتمال مخالفت پنهان و ایجاد آشوب پس از اعلان ولایت را افزایش می‌داد.
فساد گناهکاران
إِدْغالِ الْآثِمینَ؛ فساد و نیرنگ گناهکاران
«اِدغال» به داخل‌کردن فساد و تباهی در کاری گفته می‌شود. این تعبیر می‌تواند به تلاش برای ایجاد اختلال، شبهه یا فساد در پذیرش پیام غدیر اشاره داشته باشد.
نیرنگ مسخره‌کنندگان اسلام
خَتْلِ الْمُسْتَهْزِئینَ بِالْإِسْلامِ؛ نیرنگ مسخره‌کنندگان اسلام
«ختل» به معنای فریب و نیرنگ پنهانی است. این تعبیر نشان می‌دهد که نگرانی تنها از مخالفت آشکار نبود، بلکه رفتارهای پنهانی و تمسخرآمیز مخالفان نیز مورد توجه قرار داشت.
ماهیت نگرانی پیامبر
نگرانی پیامبر صلی الله علیه و آله را باید ناظر به واکنش مخاطبان و آثار اجتماعی اعلان ولایت دانست، نه تردید در اصل فرمان الهی. در این فراز، چند مسئله مورد توجه قرار گرفته است:
- امکان مخالفت آشکار یا پنهان با فرمان؛
- احتمال ایجاد تفرقه در جامعه اسلامی؛
- نگرانی از تمسخر پیامبر و اصل اسلام؛
- خطر تحریف یا انکار سخن پیامبر؛
- وجود افرادی که گفتار ظاهری آنان با باور درونی‌شان یکسان نبود.
برخی شارحان شیعه این فراز را نشان‌دهنده حساسیت اعلان جانشینی دانسته‌اند. از نگاه آنان، آگاهی پیامبر از مخالفت‌ها مانع اجرای فرمان نشد، بلکه اهمیت تضمین الهی در آیه تبلیغ را آشکار کرد.[۲]
اشارات قرآنی فراز
در ادامه این قسمت از خطبه، چند تعبیر قرآنی برای توصیف رفتار مخالفان به‌کار رفته است.
ناسازگاری زبان و دل
تعبیر یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فی قُلُوبِهِمْ؛ با زبان‌هایشان چیزی می‌گویند که در دل‌هایشان نیست از آیه ۱۱ سوره فتح برگرفته شده است:
یَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیْسَ فی قُلُوبِهِمْ؛ با زبان‌های خود چیزی می‌گویند که در دل‌هایشان نیست.
(فتح:۱۱)
کاربرد این تعبیر در خطبه، رفتار کسانی را توصیف می‌کند که در ظاهر اظهار همراهی می‌کردند، اما در باطن با فرمان ولایت موافق نبودند.
کوچک‌شمردن امری بزرگ
تعبیر وَتَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظیمٌ؛ آن را آسان می‌پندارید، درحالی‌که نزد خدا بزرگ است از آیه ۱۵ سوره نور گرفته شده است:
وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِکُمْ ما لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَتَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظیمٌ؛ با دهان خود چیزی می‌گفتید که به آن آگاهی نداشتید و آن را آسان می‌پنداشتید، درحالی‌که نزد خدا بزرگ بود. (نور:۱۵)
اصل آیه در سیاق ماجرای افک آمده است؛ اما استفاده از بخشی از آن در خطبه، ناظر به بزرگ‌بودن گناه آزار، تمسخر و سخن ناروا درباره پیامبر است. این اقتباس به معنای یکسان‌بودن دو واقعه نیست.
نسبت «گوش‌بودن» به پیامبر
در ادامه نقل خطبه، از کسانی یاد شده که به‌سبب توجه و همراهی پیامبر با امیرالمؤمنین علیه السلام، آن حضرت را «اُذُن» می‌نامیدند. سپس آیه زیر یادآوری شده است:
وَمِنْهُمُ الَّذینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَیَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَیُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنینَ؛ برخی از آنان پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند: او گوش است؛ بگو: او گوش خیر برای شماست، به خدا ایمان دارد و مؤمنان را باور می‌کند. (توبه:۶۱)[۱]
این استناد قرآنی، مخالفت با پیامبر و سخنان آزاردهنده درباره ایشان را در شمار زمینه‌های نگرانی از ابلاغ قرار می‌دهد.
آیه تبلیغ و پایان درخواست
پس از بیان نگرانی‌ها، فرمان الهی با آیه تبلیغ تأکید می‌شود:
یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ ای پیامبر، آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر انجام ندهی، رسالت او را نرسانده‌ای، و خدا تو را از مردم نگاه می‌دارد. (مائده:۶۷)
این آیه دو مطلب را بیان می‌کند:
- ابلاغ فرمان چنان اهمیتی دارد که ترک آن با نرساندن رسالت برابر دانسته شده است؛
- خداوند حفاظت پیامبر در برابر مردم را تضمین می‌کند.
پس از این فرمان، پیامبر ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را به‌صورت عمومی اعلام کرد. بنابراین، درخواست پیشین نه به خودداری از ابلاغ انجامید و نه از قطعیت مأموریت کاست.
ارتباط با عصمت پیامبر
این فراز با عصمت پیامبر تعارضی ندارد؛ زیرا:
- درخواست معافیت پیش از تأکید نهایی و قطعی فرمان مطرح شده است؛
- پیامبر علت درخواست را نگرانی درباره واکنش مردم معرفی می‌کند؛
- پیامبر پس از دریافت فرمان مؤکد، آن را بدون کم‌وکاست ابلاغ می‌کند؛
- هیچ گزارشی در متن خطبه از سرپیچی یا مخالفت پیامبر با فرمان خدا وجود ندارد.
درخواست برای تغییر یا سبک‌شدن یک مأموریت، پیش از فرمان نهایی، با اطاعت کامل پس از قطعی‌شدن فرمان قابل جمع است. آنچه با عصمت ناسازگار بود، خودداری از اجرای فرمان قطعی الهی بود که در این واقعه رخ نداده است.
ارتباط با ابلاغ ولایت
این فراز بخشی از مجموعه مطالب مربوط به ابلاغ ولایت در خطبه غدیر است:
- آیه ولایت، جایگاه قرآنی ولایت را بیان می‌کند؛
- درخواست معافیت، دشواری اجتماعی اعلان ولایت را نشان می‌دهد؛
- آیه تبلیغ، بر لزوم قطعی اعلان تأکید می‌کند؛
- عبارت «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ» اعلان عمومی ولایت را تحقق می‌بخشد؛
- بیعت حاضران، پذیرش رسمی این اعلان را نشان می‌دهد.
ازاین‌رو، این فراز نباید جدا از آیه تبلیغ و ادامه خطبه تفسیر شود.
پرهیز از تعیین اشخاص بدون دلیل مستقیم
متن فراز، گروه‌های مخالف را با عنوان‌هایی مانند «منافقان»، «گناهکاران» و «مسخره‌کنندگان» توصیف می‌کند، اما در همین قسمت نام فرد مشخصی را ذکر نمی‌کند.
منابع روایی و آثار شارحان گزارش‌هایی درباره اشخاص یا حوادث پیش و پس از غدیر آورده‌اند. این گزارش‌ها برای شناخت فضای تاریخی قابل بررسی‌اند، اما نباید بدون تصریح منبع، به‌عنوان نام‌های مذکور در متن خطبه معرفی شوند.
بررسی تفصیلی این گزارش‌ها باید در مداخل منافقان و آزار پیامبر صلی الله علیه و آله و افشاگری پیامبر درباره منافقان در روز غدیر انجام شود.
پیام‌های فراز
- اعلان ولایت با مخالفت‌های اجتماعی و پنهان روبه‌رو بود.
- نگرانی پیامبر ناظر به واکنش مردم بود، نه تردید در فرمان خدا.
- متن خطبه علت نگرانی را به‌صراحت بیان کرده است.
- پیامبر پس از فرمان مؤکد الهی، ولایت را به‌طور کامل ابلاغ کرد.
- آیه تبلیغ، اهمیت اعلان ولایت و حفاظت الهی از پیامبر را بیان می‌کند.
- گزارش‌های مربوط به اشخاص مخالف باید از متن مستقیم خطبه تفکیک شوند.
جستارهای وابسته
آیه تبلیغ در خطبه غدیر • آیه ولایت در خطبه غدیر • منافقان و آزار پیامبر صلی الله علیه و آله • افشاگری پیامبر درباره منافقان در روز غدیر • کوتاهی‌نکردن پیامبر در تبلیغ • بیعت رسمی در غدیر • خطبه غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق سید محمدباقر خرسان، نجف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.