طلحة بن عبیدالله تمیمی
طَلْحَة بن عُبَیدالله تمیمی، از صحابه مشهور پیامبر صلی الله علیه و آله، که هرچند خود از حاضران غدیر، راویان حدیث غدیر و بیعت‌کنندگان با امیرالمؤمنین علیه اسلام در غدیر بود، به معارضه با غدیر و امیرالمؤمنین علیه السلام برآمد. این در حالی بود که امیرالمؤمنین علیه السلام دو بار با توسل به حدیث غدیر اتمام حجت کرد.
روایت او از حدیث غدیر توسط برخی محدثان نقل شده و بعضی دیگر او را در شمار راویان آن برشمرده‌اند؛ از جمله: ابن ابی‌عاصم در کتاب السنه، احمد بن محمد بزار در مسند، ابن‌عقده در کتاب الولایه، علی بن حسین مسعودی در مروج الذهب، حاکم نیشابوری در المستدرک و ابن‌عساکر در تاریخ دمشق.
طلحه از قبیله قریش و تیره بنی‌تیم بود که به‌گفته منابع، به‌واسطه ابوبکر مسلمان شد. وی در غزوه احد و دیگر جنگ‌های پیامبر صلی الله علیه و آله شرکت کرد و در احد مجروح شد. همچنین، گزارش‌هایی درباره ارتباط او با مسیحیان شام، ازدواج با زنی یهودی و نزول برخی آیات در ارتباط با رفتار بد او با پیامبر نقل شده است.
طلحه در دوران خلفا از یاران نزدیک ابوبکر بود و در زمان عمر در برخی فتوحات و امور حکومتی مشارکت داشت. او در شورای شش‌نفره پس از مرگ عمر حضور یافت و در جریان محاصره عثمان، از مخالفان سرسخت وی به‌شمار می‌رفت؛ به‌گونه‌ای که برخی منابع او را از تحریک‌کنندگان اصلی قتل عثمان دانسته‌اند.
پس از قتل عثمان، طلحه از نخستین بیعت‌کنندگان با امیرالمؤمنین علیه‌السلام بود، اما مدتی بعد بیعت خود را شکست و با زبیر و عایشه به‌سوی بصره حرکت کرد. این اقدام به وقوع جنگ جمل در سال ۳۶ق انجامید و سرانجام طلحه در جریان نبرد، با تیری پرتاب‌شده از سوی مروان بن حکم کشته شد.
طلحه و غدیر
طلحة بن عبیدالله تمیمی، از صحابه مشهور پیامبر صلی الله علیه و آله، با آنکه خود از حاضران غدیر، راویان حدیث غدیر، بیعت‌کنندگان با امیرالمؤمنین علیه اسلام در غدیر بود و با آنکه امیرالمؤمنین علیه السلام دو با با او با توسل به حدیث غدیر اتمام حجت کرد، به معارضه با غدیر و صاحب غدیر برآمد:
روایت حدیث غدیر
طلحة بن عبیدالله تمیمی از جمله راویان حدیث غدیر از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله برشمرده شده است.[۱] روایت او از حدیث غدیر توسط برخی محدثان نقل شده و بعضی دیگر او را در شمار راویان آن برشمرده‌اند:
- ابن ابی‌عاصم در کتاب السنه[۲]
- احمد بن محمد بزار در مسند[۳]
- ابن‌عقده در کتاب الولایه[۴]
- علی بن حسین مسعودی در مروج الذهب[۵]
- حاکم نیشابوری در المستدرک[۶]
- ابن‌عساکر در تاریخ دمشق[۷]
- احمد بن محمد عاصمی در زین الفتی[۸]
- احمد بن حسین بیهقی در کتاب الاعتقاد[۹]
- ابن‌مغازلی در مناقب[۱۰]
- موفق بن احمد خوارزمی در المناقب[۱۱]
- ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب[۱۲]
- شمس‌الدین ذهبی در رساله طرق حدیث غدیر[۱۳]
- ابن‌کثیر در البدایة و النهایه[۱۴]
- سید بن طاووس در الطرائف[۱۵]
- علی بن ابوبکر هیثمی در مجمع الزوائد[۱۶] و کشف الاستار[۱۷]
- ابن‌جزری در اسنی المطالب[۱۸]
- یوسف بن عبدالرحمن مزی در تهذیب الکمال[۱۹]
- ابن‌حجر عسقلانی در تهذیب التهذیب[۲۰]
- علی بن احمد غرافی انصاری در نفحات العبیر الساری[۲۱]
- سیوطی در جمع الجوامع[۲۲] و قطف الازهار[۲۳] و جامع الاحادیث[۲۴]
- متقی هندی در کنز العمال[۲۵]
- محمد بن یوسف صالحی شامی در سبل الهدی و الرشاد[۲۶]
- محمد مرتضی زبیدی در لقط اللآلی[۲۷]
- محمد بن جعفر کتانی در نظم المتناثر[۲۸]
- محمد بن معتمد بدخشانی در نزل الابرار[۲۹]
- احمد بن عبدالرحمن ساعاتی در بلوغ الامانی[۳۰]
بیعت در غدیر
طلحة بن عبیدالله تمیمی از جمله بیعت کنندگان با امیرالمؤمنین علیه السلام در روز غدیر برشمرده شده است.[۳۱] گفته شده که پس اتمام خطبه غدیر و دستور پیامبر صلی الله علیه و آله برای بیعت همگانی با امیرالمؤمنین علیه السلام، و بعد از بیعت مقداد، سلمان، ابوذر، حذیفه، عبدالله بن مسعود، عمار و بریده اسلمی، از اولین افرادی که باید برای بیعت حضور می‌یافتند ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه، زبیر، معاویه، مغیره و ابوموسی اشعری بودند که پیامبر صلی الله علیه و آله تأکید خاصی بر بیعت آنان داشت.[۳۲]
نفاق طلحه نسبت به غدیر
گفته شده با آنکه طلحه از بیعت‌کنندگان در غدیر بود از همان وقت نشانه‌هایی از عهدشکنی و نفاق او نقل شده است؛[۳۳] ازجمله اینکه در منابع او از جملهٔ چهارده‌نفری دانسته شده که در ترور نافرجام پیامبر صلی الله علیه و آله توسط منافقین در عقبه هرشی و پس از غدیر شرکت داشت.[۳۴]
همچنین، موردی دیگر در زمان عثمان در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله و در مجلسی که با حضور دویست تن از سرشناسان مهاجر و انصار تشکیل شده بود و امیرالمؤمنین علیه السلام نیز حضور داشت رخ داد. در آنجا، طلحه به نمایندگی از تفکر سقیفه از حضرت پرسید: با ادعای ابوبکر و اصحابش که او را تصدیق کردند چه کنیم که از قول پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: خداوند برای اهل بیت نبوّت و خلافت را جمع نمی‌کند؟ امیرالمؤمنین علیه السلام از سخن طلحه غضب کرد و به‌پاخاست و فرمود: …دلیل بر بطلان آنچه بدان شهادت دادند سخن پیامبر صلی الله علیه و آله است که در غدیر خم فرمود: هر کس که من نسبت به او صاحب اختیارم علی نسبت به او صاحب اختیار است. من چگونه نسبت به آنان صاحب اختیارتر از خودشان هستم، در حالی که آنان امیر و حاکم بر من باشند؟[۳۵]
اتمام‌حجت‌های امیرالمؤمنین علیه السلام با طلحه با استفاده از حدیث غدیر
به‌نقل از منابع، امیرالمؤمنین علیه السلام در دور مقطع با حدیث غدیر حجت را بر طلحه تمام کرد:
در زمان خلافت عثمان
امیرالمؤمنین علیه السلام در زمان عثمان در اتمام حجتی که در مسجد کرد از جمله به غدیر استناد نمود. در آنجا زید بن ارقم، براء بن عازب، ابوذر، مقداد و عمار شهادت دادند که سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را در مورد ولایت و امامت به یاد دارند. طلحة بن عبیداللَّه -که زیرک قریش خوانده می‌شد- گفت: چه کنیم با ادعای ابوبکر و اصحابش که او را تصدیق کردند و شهادت بر گفتار او دادند در آن روزی که تو را به اجبار می‌آوردند و در گردنت طنابی بود! به تو گفتند: بیعت کن و تو در مقابل آنان با فضایل و سوابق خود استدلال کردی و همه تو را تصدیق کردند. ولی بعد از آن ابوبکر ادعا کرد از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده که گفته: خداوند نخواسته است نبوّت و خلافت برای ما اهل بیت جمع شود. عمر، ابوعبیده جرّاح، سالم و معاذ بن جبل هم او را تصدیق کردند.
سپس طلحه رو به حضرت کرد و گفت: همه آنچه گفتی و ادعا کردی حق است و آنچه از سابقه و فضیلت که با آنها استدلال کردی ما هم اقرار می‌کنیم و قبول داریم، ولی درباره خلافت، این پنج نفر به آنچه شنیدی شهادت دادند. حضرت فرمود: ای طلحه، دلیل بر بطلان آنچه بدان شهادت دادند، سخن پیامبر صلی الله علیه و آله است که در روز غدیر خم فرمود: هر کس من نسبت به او از خودش صاحب اختیارترم علی هم نسبت به او از خودش صاحب اختیارتر است. من چگونه می‌توانم بر آنان صاحب اختیارتر از خودشان باشم در حالی که آنان امیران و حاکمان بر من باشند؟[۳۶]
در جریان جنگ جمل
نقل شده که در میدان جنگ جمل که طلحه یکی از سرکردگان درگرفتن آن علیه خلافت امیرالمؤمنین بود، حضرت بار دیگر با توسل به غدیر با طلحه اتمام حجت کرد: هنگامی که لشکر از دو سو صف‌آرایی کرده بودند و هنوز جنگ آغاز نشده بود، امیرالمؤمنین علیه السلام قاصدی را سراغ طلحه فرستاد که ملاقاتی کنند.
طلحه آمد و در مقابل حضرت قرار گرفت. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: تو را به خدا قسم می‌دهم، آیا از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدی که می‌فرمود: هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست…؟ طلحه گفت: آری. حضرت فرمود: پس چرا به جنگ من آمده‌ای؟ گفت: در خاطرم نبود. سپس طلحه به لشکر خود بازگشت.[۳۷]
زندگی‌نامه و شخصیت
به‌نقل از منابع، ابومحمد طلحة بن عبیدالله بن عثمان بن عمرو از تیره بنی‌تیم بن مُرّه و از قبیله قریش بود.[۳۸] مادرش صعبه بنت حضرمی در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله زنده بود و برخی گفته‌اند مسلمان از دنیا رفته است.[۳۹] براساس نقل‌های تاریخی او به‌دست ابوبکر به اسلام گروید.[۴۰] در روایتی آمده که راهبی در شام به او خبر ظهور پیامبری به نام احمد، فرزند عبدالمطلب، را داد و پس از بازگشت به مکه، به همراه ابوبکر ایمان آورد.[۴۱]
نقل شده که طلحه پیش از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله، همراه با برخی از افراد خاندان پیامبر، به مدینه مهاجرت کرد.[۴۲] در مکه، پیامبر صلی الله علیه و آله میان طلحه و زبیر بن عوام عقد اخوت بست.[۴۳] گفته شده که طلحه در غزوه بدر حضور نداشت؛ چون بنابر بعضی از نقل‌ها برای تجارت به شام رفته بود.[۴۴] در غزوه احد و سایر غزوات پس از آن شرکت کرد و در احد مجروح شد و چند انگشتش از کار افتاد.[۴۵] در برخی منابع تفسیری آمده که بعد از شکست مسلمانان در احد، طلحه قصد داشت به شام برود و به دوست نصرانی‌اش بپیوندد تا در پناه او باشد؛ در آن زمان آیات ۵۱ تا ۵۳ سوره مائده نازل شد که مسلمانان را از دوستی با یهود و نصارا برحذر می‌دارد.[۴۶]
سیوطی از قول عکرمه نقل می‌کند که طلحه و زبیر با نصارای شام مکاتبه داشتند.[۴۷] همچنین در منابعی از جمله المصنف صنعانی آمده که طلحه با زنی یهودی ـ یا به‌نقل دیگر با دختر بزرگ یهودـ ازدواج کرده بود.[۴۸] نقل شده که طلحه سخنی درباره یکی از همسران پیامبر صلی الله علیه و آله گفت و این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را آزرد. در پی آن، آیه ۵۳ سوره احزاب نازل شد که مسلمانان را از ازدواج با همسران پیامبر پس از وی برحذر داشت.[۴۹]
در دوران خلفا
به‌نقل از منابع، طلحه از یاران نزدیک ابوبکر بود[۵۰] و گاه ابوبکر را به‌سبب نفوذ زیاد عمر بن خطاب بر او سرزنش می‌کرد و از جمله کسانی بود که با جانشینی عمر مخالفت کرد.[۵۱] طلحه در زمان عمر در برخی فتوحات، از جمله فتح ایران، شرکت داشت و گاهی به خلیفه مشاوره می‌داد.[۵۲]
پس از مرگ خلیفه دوم در شورای شش‌نفره حضور داشت.[۵۳] در ماجرای محاصره عثمان، طلحه از سران مخالفان بود و از ورود آب به خانه خلیفه جلوگیری کرد تا وقتی که امیرالمؤمنین علیه السلام دخالت کرد و اجازه ورود آب را صادر نمود.[۵۴] برخی گزارش‌ها او را از تحریک‌کنندگان اصلی و حتی از عاملان مستقیم قتل عثمان می‌دانند.[۵۵] گفته شده که پسرش محمد نیز او را در این امر شریک شمرده است.[۵۶]
در دوران حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام
به‌نوشته منابع، پس از قتل عثمان، طلحه نخستین کسی بود که با امیرالمؤمنین علیه السلام بیعت کرد.[۵۷] گفته شده که چون دست راستش فلج بود، برخی این بیعت را شوم دانستند.[۵۸] گفته شده که او پس از آنکه از یافتن مقام در حکومت امام ناامید شد، بیعت خود را شکست و با زبیر و عایشه متحد شد و راهی بصره گشت تا سپاهی علیه امیرالمؤمنین علیه السلام فراهم سازد. حاصل این عهدشکنی و خروج درگرفتن جنگ جمل در سال ۳۶ق بود.[۵۹]
نقل شده که در جریان جنگ، امیرالمؤمنین علیه السلام او را فردی مکار و از دشمنان سرسخت خود دانست.[۶۰] در آغاز نبرد، مروان بن حکم، که در سپاه جمل بود، تیری به‌سوی طلحه پرتاب کرد که به مرگ او انجامید. او در هنگام مرگ حدود ۶۲ تا ۶۴ سال داشت.[۶۱] پس از مرگ، از او میراثی فراوان به جا ماند که در منابع از آن یاد شده است.[۶۲]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۵۰.
- ↑ کتاب السنه، ص۵۹۰–۵۹۱.
- ↑ مسند البزار، ج۳، ص۱۷۱.
- ↑ کتاب الولایه، ص۱۶۳–۱۶۵.
- ↑ مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۴.
- ↑ المستدرک، ج۳، ص۴۱۹.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۲۲۳.
- ↑ العسل المصفی، ج۲، ص۲۶۳–۲۶۴.
- ↑ کتاب الاعتقاد، ص۵۶۷.
- ↑ مناقب الامام علی بن ابی طالب علیه السلام، ص۷۸.
- ↑ المناقب، ص۱۸۳–۱۸۴.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۵.
- ↑ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۴۱–۴۴؛ رسالة طرق حدیث غدیر، ص۵۱–۵۳.
- ↑ البدایة و النهایة، ج۷، ص۳۴۹.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۰.
- ↑ مجمع الزوائد، ج۹، ص۱۰۷.
- ↑ کشف الاستار، ج۳، ص۱۸۶–۱۸۷.
- ↑ اسنی المطالب، ص۴۸.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۳، ص۴۴۰–۴۴۱؛ تهذیب الکمال، ج۹، ص۲۰۰؛
- ↑ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۳۹۱.
- ↑ نفحات العبیر الساری، ص۱۶۴.
- ↑ جمع الجوامع، ج۱۰، ص۱۲۵.
- ↑ قطف الازهار، ص۲۷۷.
- ↑ جامع الاحادیث، ج۷، ص۳۶۹.
- ↑ کنز العمال، ج۱۱، ص۳۳۲–۳۳۳؛ کنز العمال، ج۱۱، ص۶۰۹–۶۱۰.
- ↑ سبل الهدی و الرشاد، ج۱۱، ص۲۹۴.
- ↑ لقط اللآلی، ص۲۰۵.
- ↑ نظم المتناثر، ص۱۹۴.
- ↑ نزل الابرار، ص۵۲.
- ↑ بلوغ الامانی، ج۴، ص۴۵۴۰.
- ↑ واقعه قرآنی غدیر، ص۱۲۰–۱۲۱.
- ↑ دانشنامه غدیر، ج۱۴، ص۴۰۰.
- ↑ ژرفای غدیر، ص۱۵۵؛ تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام، ص۵۳–۵۴.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۸، ص ۱۰۰؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۱۵؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۳۵.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۱، ص۴۱۶–۴۱۷.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۱، ص۴۱۶–۴۱۷.
- ↑ مروج الذهب، ج۲، ص۳۶۴؛ المناقب، ص۱۸۳–۱۸۴.
- ↑ اسدالغابة، ج۲، ص۴۶۷؛ الاصابة، ج۳، ص۴۳۰.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱۰، ص۱۲۹.
- ↑ اسدالغابة، ج۲، ص۴۶۸؛ الاصابة، ج۳، ص۴۳۰.
- ↑ البدایة و النهایة، ج۳، ص۲۹.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱، ص۲۶۹.
- ↑ اسدالغابة، ج۲، ص۴۶۸.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۷۶۵.
- ↑ اسدالغابة، ج۲، ص۴۶۸.
- ↑ الطرائف، ج۲، ص۴۹۴.
- ↑ الدر المنثور، ج۳، ص۹۹.
- ↑ المصنف، ج۶، ص۷۹.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۱۰، ص۱۲۳.
- ↑ برای نمونه‌ای نگاه کنید: البدء و التاریخ، ج۵، ص۱۵۷.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۳، ص۲۷۵.
- ↑ الفتوح، ج۲، ص۲۹۲.
- ↑ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۵۸.
- ↑ البدایة والنهایة، ج۷، ص۱۷۷.
- ↑ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۷۵.
- ↑ الإمامة و السیاسة، ج۱، ص۸۴.
- ↑ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۷۸.
- ↑ جمل من انساب الاشراف، ج۲، ص۲۰۶–۲۰۷.
- ↑ تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۰۸.
- ↑ الفتوح، ج۲، ص۴۶۳–۴۶۴.
- ↑ الاستیعاب، ج۲، ص۷۶۸.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۶۶–۱۶۷.
منابع
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- أسنی المطالب فی مناقب سیدنا علی بن أبی طالب کرم الله وجهه؛ محمد بن محمد بن محمد جزری شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، بی‌تا.
- الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- الامامة و السیاسة؛ عبدالله بن مسلم (ابن‌قتیبه دینوری)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۰ق.
- البدء و التاریخ؛ مطهر بن طاهر مقدسی، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
- البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- بلوغ الأمانی من أسرار الفتح الربانی؛ احمد عبدالرحمن ساعاتی، تحقیق: حسان عبدالمنان، عمان: بیت الأفکار الدولیة، ۲۰۰۷م.
- تاریخ خلیفة بن خیاط؛ خلیفة بن خیاط عصفری، تحقیق: نجیب فواز و حکمت فواز، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بی‌نا، بی‌تا.
- تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابن‌عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- تاریخ الیعقوبی؛ احمد بن ابی‌یعقوب یعقوبی، بیروت: دار صادر بی‌تا.
- تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۱ش.
- تهذیب التهذیب؛ ابن‌حجر احمد بن علی عسقلانی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
- جامع الاحادیث؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
- جمع الجوامع المعروف بالجامع الکبیر؛ عبدالرحمن بن ابوبکر سیوطی، قاهره: الأزهر الشریف، ۱۴۲۶ق.
- جمل من أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بن داود بلاذری، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش. ب
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- الدر المنثور فی التفسیر المأثور؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
- رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
- ژرفای غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۳ش.
- سبل الهدی والرشاد، فی سیرة خیر العباد و ذکر فضائله و أعلام نبوته و أفعاله و أحواله فی المبدأ و المعاد؛ محمد بن یوسف صالحی شامی، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.
- الطبقات الکبری؛ محمد بن سعد کاتب واقدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- العسل المصفی من تهذیب زین الفتی فی شرح سورة هل أتی؛ احمد بن محمد عاصمی، محمدباقر محمودی، قم: مجمع إحیای فرهنگ اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- الفتوح؛ ابن‌اعثم محمد بن علی کوفی، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق.
- قطف الأزهار المتناثرة فی الأخبار المتواترة؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، تحقیق: خلیل محیی‌الدین منیس، بیروت: المکتب الاسلامی، ۱۴۰۵ق.
- کتاب الاعتقاد و الهدایة إلی سبیل الرشاد؛ احمد بن حسین بیهقی، بیروت: دار المشاریع، ۱۴۴۴ق.
- کتاب السنه؛ احمد بن عمرو (ابن ابی‌عاصم)، بیروت: المکتب الاسلامی، ۱۴۱۳ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسام‌الدین متقی هندی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق.
- کشف الأستار عن زوائد البزار؛ علی بن ابوبکر هیثمی، تحقیق: حبیب الرحمن الأعظمی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۳۹۹ق.
- لقط اللآلی المتناثره فی الاحادیث المتواتره؛ محمد مرتضی حسینی زبیدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۹۸۵م.
- مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ علی بن ابوبکر هیثمی، تحقیق: حسام الدین القدسی، قاهره: مکتبة القدسی، ۱۴۱۴ق.
- مروج الذهب و معادن الجوهر؛ علی بن حسین مسعودی، تحقیق: یوسف احمد داغر، قم: مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
- المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث؛ محمد بن علی حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- مسند البزار المنشور باسم البحر الزخار؛ احمد بن عمرو بزار، مدینه منوره: مکتبة العلوم و الحکم، ۱۹۸۸–۲۰۰۹م.
- المصنف؛ عبدالرزاق بن همام صنعانی، تحقیق: حبیب الرحمن اعظمی، بیروت: المجلس العلمی، ۱۴۰۳ق.
- المناقب؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، تحقیق: مالک محمودی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب علیه السلام؛ علی بن محمد بن شافعی (ابن‌مغازلی)، تحقیق: محمدباقر بهبودی، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۲۴ق.
- نزل الابرار بما صح من مناقب اهل البیت الاطهار؛ محمد بن معتمد بدخشانی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، ۱۴۰۳ق.
- نفحات العبیر الساری بأحادیث أبی أیوب الأنصاری رضی الله عنه؛ علی بن احمد قرافی انصاری، تحقیق: احمد عبدالرحمن العوین، ریاض: ناشر محقق، ۱۴۲۲ق.
- نظم المتناثر من الحدیث المتواتر؛ محمد بن جعفر کتانی، مصر: دار الکتب السلفیة للطباعة والنشر، بی‌تا.
- واقعه قرآنی غدیر: گزارش سفر یک‌ماهه پیامبر برای اعلان ولایت در سایه آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.