اسناد حدیث غدیر
سند حدیث غدیر به مجموعه سلسله‌راویان و طرق نقل حدیث غدیر و بررسی اعتبار آنها گفته می‌شود. این حدیث از مهم‌ترین روایات مربوط به جایگاه امیرالمؤمنین علی علیه السلام است که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در واقعه غدیر خم نقل شده است. مشهورترین عبارت آن «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ» است که در منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت از طریق گروهی از صحابه گزارش شده است.
بررسی سند حدیث غدیر از مباحث مهم علم حدیث، علم رجال و علم درایه به شمار می‌رود. گردآوری اسناد، شناخت راویان، بررسی اتصال طرق روایت، ارزیابی اعتبار ناقلان و گزارش دیدگاه دانشمندان درباره صحت و تواتر حدیث غدیر از محورهای اصلی این پژوهش است.[۱]
گروهی از محدثان و دانشمندان اسلامی به صحت یا تواتر حدیث غدیر تصریح کرده‌اند. بااین‌حال، از نظر روش‌شناسی باید میان اعتبار جمله اصلی حدیث، افزوده‌های موجود در برخی نقل‌ها و سند خطبه مفصل غدیر تفاوت گذاشت.
مفهوم سند حدیث غدیر
در اصطلاح حدیث‌شناسی، سند سلسله راویانی است که متن یک روایت را از گوینده اصلی به ناقلان بعدی منتقل کرده‌اند. بررسی سند با هدف شناخت میزان اعتبار انتساب روایت به گوینده آن انجام می‌شود.
در پژوهش سند حدیث غدیر، چند مسئله اساسی مطرح است:
- شناسایی راویان: تعیین صحابه، تابعین و دیگر ناقلان حدیث.
- گردآوری طرق: استخراج سلسله‌اسناد روایت از منابع حدیثی مختلف.
- بررسی رجالی: شناخت وثاقت، ضبط و وضعیت راویان.
- اتصال سند: بررسی امکان نقل مستقیم راویان از یکدیگر.
- مقایسه متون: شناسایی اختلاف عبارت‌ها در طرق مختلف.
- بررسی تواتر: ارزیابی مجموع طرق و میزان استقلال آنها.
بنابراین، صحت یک سند و تواتر یک حدیث دو بحث مرتبط، اما متفاوت‌اند. ممکن است یک طریق به‌تنهایی ضعیف باشد، ولی مجموع طرق مستقل و معتبر در ارزیابی نهایی حدیث تأثیر بگذارد. در مقابل، تعدد اسناد بدون بررسی استقلال و کیفیت آنها برای اثبات تواتر کافی نیست.
منابع پژوهش درباره سند حدیث غدیر
تحقیق درباره سند حدیث غدیر از موضوعاتی است که با وجود پژوهش‌های فراوان، همچنان ظرفیت بررسی و تکمیل دارد. در این زمینه، آثار مستقلی درباره طرق حدیث، راویان و دلالت آن تألیف شده است.
از مهم‌ترین آثار پژوهشی مرتبط می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- عبقات الأنوار: بخش‌های مربوط به حدیث غدیر، شامل بررسی اسناد، ناقلان و دیدگاه محدثان.
- نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار: ج ۶ و ۷.
- خلاصه عبقات الأنوار، حدیث غدیر: ص ۴۹–۷۱۹.
- چکیده عبقات الأنوار، حدیث غدیر: ص ۳۱–۳۰۰.[۲]
از دیگر پژوهش‌های مرتبط می‌توان به الغدیر فی مصادر الفریقین، حدیث ولایت در روایت صحابه، غدیر خم، بر ساحل غدیر، چهارده قرن با غدیر، اسرار غدیر، هزار و یک نکته درباره غدیر و فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام و غدیر در آیینه کتاب اشاره کرد.[۳]
ابعاد تحقیق در سند حدیث غدیر
گردآوری اسناد
از سده‌های نخست اسلامی، سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره واقعه غدیر در منابع حدیثی و تاریخی نقل شد. با گسترش تدوین حدیث، گردآوری طرق و اسناد این واقعه نیز مورد توجه دانشمندان قرار گرفت.
در برخی گزارش‌های تاریخی، تألیف آثار مستقل درباره غدیر به دانشمندان سده‌های نخست نسبت داده شده است. بااین‌حال، برای تعیین نخستین کتاب مستقل درباره حدیث غدیر، باید میان گزارش‌های کتاب‌شناختی، آثار موجود و کتاب‌های ازمیان‌رفته تفاوت گذاشت.
گزارش ابوالمعالی جوینی
در برخی منابع متأخر، گزارشی به ابوالمعالی جوینی نسبت داده شده است که بر اساس آن، وی در بغداد نزد صحافی کتابی دیده بود که بر جلد آن نوشته شده بود:
«جلد بیست‌وهشتم از اسناد حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه» و پس از آن نیز جلد بیست‌ونهم قرار داشته است.
این گزارش در آثار مرتبط با حدیث غدیر نقل شده و برای نشان‌دادن گستردگی کوشش‌های حدیثی مورد استناد قرار گرفته است.[۴][۵]
بااین‌حال، از نظر تاریخی باید میان نقل این گزارش و اثبات وجود نسخه مستقل مجموعه یادشده تفاوت گذاشت.
گردآوری طرق حدیث به دست طبری
ابن کثیر در کتاب تاریخی خود به مجموعه‌ای از طرق حدیث غدیر اشاره می‌کند که محمد بن جریر طبری آنها را گردآوری کرده بود.
بر اساس این گزارش، ابن کثیر کتابی در دو جلد ضخیم دیده بود که احادیث غدیر خم در آن جمع‌آوری شده بود.[۶]
این گزارش از شواهد مهم توجه محدثان و مورخان به گردآوری مستقل اسناد حدیث غدیر است.
گسترش پژوهش‌های سندی
از قرن‌های چهارم تا ششم هجری، بررسی طرق روایت و گردآوری متون حدیث غدیر ادامه یافت. در دوره‌های بعد نیز دانشمندان شیعه و اهل‌سنت از منظر حدیثی، تاریخی و کلامی به بررسی این حدیث پرداختند.
موضوعات این پژوهش‌ها شامل بررسی اسناد، مقایسه نقل‌های مختلف، شناخت راویان، بررسی دلالت حدیث، ارتباط واقعه غدیر با آیات قرآن و گردآوری اشعار مربوط به غدیر بوده است.
کثرت راویان و طرق نقل حدیث غدیر
یکی از ویژگی‌های حدیث غدیر، تعدد راویان و طرق نقل آن در منابع اسلامی است.
در برخی آثار گردآورنده اسناد غدیر، شمار ناقلان از صحابه و تابعین بسیار گسترده گزارش شده و در بعضی پژوهش‌ها تعداد راویان صحابی بیش از دویست نفر ذکر شده است.[۷]
این شمارش باید با توجه به معیار هر مؤلف بررسی شود؛ زیرا ممکن است یک پژوهشگر تمام ناقلان واقعه غدیر را در نظر گرفته باشد، درحالی‌که پژوهشگر دیگر فقط راویان جمله مشهور حدیث را شمارش کرده باشد.
گزارش عوالم العلوم
در کتاب عوالم العلوم، مجموعه‌ای از راویان و ناقلان حدیث غدیر در دوره‌های مختلف معرفی شده است.
در این اثر، نام راویان در چهارده قرن، همراه با اطلاعات مربوط به ناقلان و مؤلفانی که حدیث غدیر را ثبت کرده‌اند، گردآوری شده است.[۸]
همچنین در بخش‌های دیگر اثر، فهرست عالمان ناقل حدیث، مؤلفان آثار غدیری و مباحث مربوط به وثاقت راویان آمده است.
وجود این مجموعه‌ها نشان‌دهنده اهمیت گردآوری اسناد غدیر در سنت حدیث‌پژوهی است؛ هرچند اعتبار هر طریق باید مستقلاً بررسی شود.
راویان حدیث غدیر از صحابه
در آثار مربوط به طرق حدیث غدیر، نام شمار زیادی از صحابه آمده است. از جمله کسانی که در فهرست‌های نقل حدیث غدیر نام برده شده‌اند، عبارت‌اند از:
| ردیف | نام صحابی | ردیف | نام صحابی |
|---|---|---|---|
| ۱ | امیرالمؤمنین علی علیه السلام | ۱۶ | حبشی بن جناده |
| ۲ | ابوبکر | ۱۷ | عبدالله بن مسعود |
| ۳ | عمر بن خطاب | ۱۸ | عمران بن حصین |
| ۴ | طلحة بن عبیدالله | ۱۹ | عبدالله بن عمر |
| ۵ | زبیر بن عوام | ۲۰ | عمار بن یاسر |
| ۶ | سعد بن ابی وقاص | ۲۱ | ابوذر غفاری |
| ۷ | عبدالرحمن بن عوف | ۲۲ | سلمان فارسی |
| ۸ | عباس بن عبدالمطلب | ۲۳ | اسعد بن زراره |
| ۹ | زید بن ارقم | ۲۴ | خزیمة بن ثابت |
| ۱۰ | براء بن عازب | ۲۵ | ابوایوب انصاری |
| ۱۱ | بریدة بن حصیب | ۲۶ | سهل بن حنیف |
| ۱۲ | ابوهریره | ۲۷ | حذیفة بن یمان |
| ۱۳ | ابوسعید خدری | ۲۸ | سمرة بن جندب |
| ۱۴ | جابر بن عبدالله انصاری | ۲۹ | زید بن ثابت |
| ۱۵ | عبدالله بن عباس | ۳۰ | انس بن مالک |
ابن جزری در کتاب أسنی المطالب شماری از این افراد را در میان ناقلان حدیث غدیر ذکر کرده است.[۹]
این فهرست، گزارشی از نام‌های ذکرشده در منابع گردآوری طرق است و به معنای اثبات صحت مستقل تمام اسناد منسوب به اشخاص یادشده نیست.
نکته درباره اسعد بن زراره: ابن جزری نام او را در میان ناقلان آورده است، اما ابن اثیر وفات اسعد را در شوال سال نخست هجری و پیش از جنگ بدر ثبت می‌کند.[۱۰] ازاین‌رو، او نمی‌توانسته واقعه غدیر خم در سال ۱۰ق را درک کرده باشد. ذهبی نیز پس از نقل طریق منسوب به اسعد، آن طریق را «باطل» می‌خواند و علت را وفات اسعد پیش از بدر و پیش از صدور حدیث می‌داند.[۱۱] بنابراین، درج نام اسعد در جدول بالا صرفاً گزارشِ انتساب موجود در فهرست ابن جزری است و نباید به معنای اثبات روایت تاریخی او از واقعه غدیر تلقی شود.
برای بررسی تفصیلی بنگرید به فهرست راویان حدیث غدیر از صحابه.
تواتر حدیث غدیر
تواتر حدیث غدیر یکی از مهم‌ترین مباحث سندی این حدیث است.
تواتر در اصطلاح حدیث‌شناسی به نقل خبری از راه‌های متعدد گفته می‌شود که با تحقق شرایط لازم، احتمال تبانی ناقلان بر جعل آن از نظر عرفی منتفی باشد.
حدیث غدیر از طریق راویان مختلف و با عبارت‌های متفاوت نقل شده است. در بسیاری از نقل‌ها، جمله مشهور زیر آمده است:
مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ؛ هر کس من مولای او هستم، علی نیز مولای اوست.[۱۲]
در برخی طرق، عبارت‌های دیگری نیز همراه آن نقل شده است.
باید توجه داشت که تواتر جمله اصلی حدیث، به‌تنهایی به معنای تواتر تمام عبارات خطبه مفصل غدیر نیست. اعتبار هر فراز باید بر اساس طرق نقل همان فراز بررسی شود.
دیدگاه دانشمندان درباره صحت و تواتر
در گزارش داوری محدثان، باید میان «حسن یا صحیح‌بودن یک طریق»، «صحت حدیث با ملاحظه چند طریق» و «تواتر» تفاوت گذاشت. همچنین نقل قول یک دانشمند از حکم دیگران، با داوری مستقل او یکسان نیست. گزارش‌های زیر دامنه متفاوت این تعبیرها را نشان می‌دهد. در مواردی که مأخذ اصلی به‌واسطه نفحات الأزهار نقل می‌شود، همین واسطه در ارجاع مشخص شده است.
حافظ ذهبی
ابن کثیر از ذهبی چنین نقل می‌کند: وَصَدْرُ الْحَدِيثِ مُتَوَاتِرٌ أَتَيَقَّنُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَهُ، وَأَمَّا اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ فَزِيَادَةٌ قَوِيَّةُ الْإِسْنَادِ.؛ آغاز حدیث متواتر است و یقین دارم که رسول خدا آن را فرموده است؛ اما «خدایا، با دوست و یاور او دوستی و یاری کن» افزوده‌ای با سند قوی است.[۱۳] در ادامه همین گزارش، روایت پاداش روزه‌ای که به این نقل پیوسته است صحیح دانسته نمی‌شود. بنابراین، حکم ذهبی درباره صدر حدیث، دعای پس از آن و گزارش روزه یکسان نیست؛ نفی صحت گزارش روزه را نمی‌توان به جمله «من كنت مولاه» تعمیم داد.[۱۴]
حافظ ابن جزری
ابن جزری در أسنى المطالب پس از نقل یکی از طرق، می‌نویسد: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، صَحِيحٌ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ، تَوَاتَرَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ، وَهُوَ مُتَوَاتِرٌ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ.؛ این حدیث از این طریق حسن و از طرق بسیاری صحیح است؛ از امیرالمؤمنین علی به تواتر نقل شده و از پیامبر نیز متواتر است.[۱۵] او سپس نام جمعی از صحابه را می‌آورد. عبارت وی صریحاً سه سطح داوری را از هم جدا می‌کند: حسن‌بودن طریق مورد بحث، صحت از طرق دیگر و تواتر حدیث.
حافظ سیوطی
جلال‌الدین سیوطی حدیث غدیر را در مجموعه‌های مربوط به اخبار متواتر آورده است. بر اساس مقدمه نقل‌شده از او، در الفوائد المتکاثرة احادیثی را گرد آورده که ده تن یا بیشتر از صحابه آنها را روایت کرده‌اند و طرق و الفاظشان را جمع کرده است. این عدد، معیار گردآوری در اثر اوست و نباید به‌عنوان تعریف مورد اتفاق همه محدثان از تواتر معرفی شود.[۱۶]
شیخ علی متقی هندی
متقی هندی در مقدمه مختصر قطف الأزهار، مجموعه مبنا را حدود هشتادودو حدیث متواتر معرفی می‌کند و توضیح می‌دهد که برای اختصار، نام راویان را حذف کرده است. حدیث غدیر در گزارش این مجموعه آمده است. بنابراین، مستند این انتساب، جایگاه حدیث در مجموعه احادیث متواتر و توضیح مؤلف درباره روش تلخیص آن است.[۱۷]
میرزا مخدوم
در نقل نفحات الأزهار از النواقض علی الروافض، عبارت «حديث الغدير المتواتر» آمده است. این تعبیر، پذیرش تواتر در گزارش یادشده را نشان می‌دهد، هرچند نویسنده در دلالت حدیث با امامیه اختلاف دارد. مأخذ این گزارش در اینجا نقل چاپی نفحات است، نه مقابله مستقل با نسخه خطی النواقض.[۱۸]
جمال‌الدین محدث شیرازی
در نقل کتاب الأربعین، پس از روایت غدیر و داستان حارث، تصریح شده است: «أصل هذا الحديث سوى قصة الحارث» از امیرالمؤمنین علیه السلام و پیامبر به تواتر نقل شده است. قید «جز داستان حارث» در خود داوری مؤلف آمده است؛ بنابراین، تصریح او به تواتر، اثبات تواتر داستان حارث فهری نیست.[۱۹]
ملا علی قاری
در نقل مرقاة المفاتیح آمده است: وَالْحَاصِلُ إِنَّ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ لَا مِرْيَةَ فِيهِ، بَلْ بَعْضُ الْحُفَّاظِ عَدَّهُ مُتَوَاتِرًا.؛ حاصل آنکه این حدیث صحیح است و تردیدی در آن نیست؛ بلکه برخی حافظان حدیث آن را متواتر شمرده‌اند.[۲۰] در این عبارت، حکم مستقیم ملا علی قاری «صحت» است و تواتر را از برخی حافظان نقل می‌کند. او در ادامه، به گزارش شنیدن حدیث از سوی سی صحابی و گواهی آنان برای امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره دارد.
صالح بن مهدی مقبلی
مقبلی در الأبحاث المسددة، در بحث از روایات فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام، از تواتر معنوی سخن می‌گوید و حدیث «من كنت مولاه» را از روشن‌ترین و مشهورترین نمونه‌ها می‌شمارد. او با اشاره به فراوانی طرق، حکم برخی عالمان به تواتر لفظی را نیز گزارش می‌کند. تواتر معنوی مجموعه فضائل و تواتر لفظی عبارت مشخص حدیث، دو ادعای متمایزند.[۲۱]
محمد بن اسماعیل امیر صنعانی
در نقل الروضة الندیة، حدیث غدیر نزد بیشتر پیشوایان حدیث متواتر معرفی شده است: «وحديث الغدير متواتر عند أكثر أئمة الحديث». این عبارت، گزارش او از ارزیابی محدثان است.[۲۲]
محمد صدر عالم
محمد صدر عالم در نقل معارج العلی، ابتدا تواتر حدیث موالات نزد سیوطی را یاد می‌کند و سپس توضیح می‌دهد که برای روشن‌شدن تواتر، طرق آن را گرد می‌آورد. گزارش حاضر از طریق نفحات الأزهار در دسترس است و به معنای بررسی مستقل تمام اسناد نسخه خطی معارج العلی نیست.[۲۳]
ثناءالله پانی‌پتی
در گزارش السیف المسلول، حدیث غدیر «صحیح، بلکه متواتر» خوانده شده و نقل آن از سی صحابی ذکر شده است. نفحات الأزهار این قسمت را با تصریح به اینکه ترجمه عربی سخن مؤلف است نقل می‌کند؛ ازاین‌رو نباید عبارت عربی آن را متن اصلی فارسی پانی‌پتی معرفی کرد.[۲۴]
محمد مبین لکهنوی
در نقل وسیلة النجاة، بیشتر احادیث فضائلِ مطرح‌شده در آن باب، از متواترات شمرده شده‌اند. از نمونه‌های مذکور، حدیث منزلت، عبارت «أنا من علي وعلي مني»، دعای «اللهم وال من والاه...» و حدیث رایت است. این عبارت ناظر به مجموعه‌ای از فضائل است؛ نسبت‌دادن یک تصریح مستقل با همان لفظِ «من كنت مولاه فعلي مولاه» به این فراز، دقیق نیست.[۲۵]
بررسی رجالی طرق حدیث غدیر
نمونه‌ای از تفاوت حکم سند و حکم حدیث
در ارزیابی نقل شماره ۱۹۲۷۹ مسند احمد، دو حکم در کنار یکدیگر آمده است: صحت حدیث با لحاظ طرق و شواهد، و ضعف همین سند به‌سبب عطیه عوفی. بنابراین، این داوری به معنای صحیح‌بودن مستقل سند عطیه نیست؛ همان‌گونه که ضعف این زنجیره، به‌تنهایی ضعف همه طرق حدیث غدیر را ثابت نمی‌کند.[۲۶] این تفکیک در نقل داوری محدثان ضروری است: تعبیر «صحیح بطرقه وشواهده» ناظر به ارزیابی حدیث همراه با مؤیدات آن است، درحالی‌که تعبیر «هذا إسناد ضعيف» وضعیت یک سلسله مشخص را بیان می‌کند. بررسی تمام راویان هر طریق و استقلال مؤیدات، مرحله‌ای جدا از صرف گردآوری شماره احادیث است.
اتصال سلسله‌اسناد
یکی از مراحل بررسی سند حدیث غدیر، تعیین اتصال یا انقطاع سلسله‌راویان است.
در این مرحله باید مشخص شود که هر راوی امکان ملاقات یا دریافت روایت از راوی پیش از خود را داشته است یا خیر.
همچنین در صورت وجود ارسال، تدلیس یا اختلاف در نام راویان، این موارد باید در ارزیابی سند لحاظ شوند.
وثاقت و ضبط راویان
در بررسی رجالی، وضعیت راویان از نظر وثاقت، صداقت، ضبط و دیگر معیارهای اعتبار حدیث بررسی می‌شود.
برای ارزیابی یک طریق، تنها ذکر نام صحابی ناقل کافی نیست؛ بلکه باید تمام راویان موجود در سند تا منبع حدیثی بررسی شوند.
استقلال طرق نقل
تعدد سند لزوماً به معنای تعدد کامل طرق نیست؛ زیرا ممکن است چند سند در یکی از طبقات به یک راوی مشترک برسند.
ازاین‌رو، پژوهشگر باید مشخص کند که طرق روایت در چه طبقه‌ای از یکدیگر مستقل شده‌اند.
اختلاف الفاظ روایت
حدیث غدیر در منابع مختلف با عبارت‌های کوتاه و بلند نقل شده است.
مشهورترین عبارت آن چنین است:
مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ؛ هر کس من مولای او هستم، علی نیز مولای اوست.
در برخی طرق، دعای پیامبر نیز آمده است:
اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ؛ خدایا، دوست و یاور کسی باش که علی را دوست و یاور است و با کسی که با او دشمنی می‌کند، دشمن باش.
در نقل‌های دیگر، عبارت‌های مربوط به یاری‌کردن یاران امیرالمؤمنین علیه السلام و واگذاشتن کسانی که او را یاری نمی‌کنند نیز آمده است.
اعتبار هر یک از این افزوده‌ها باید بر اساس طرق مربوط به همان عبارت بررسی شود.
حدیث غدیر در منابع اهل‌سنت
سنن ترمذی
ترمذی، حدیث را از محمد بن بشار، از محمد بن جعفر، از شعبه، از سلمة بن کهیل، از ابوالطفیل، از ابوسریحه یا زید بن ارقم، از پیامبر نقل می‌کند. تردید میان دو نام صحابی، در خود سند با تعبیر «شك شعبة» ثبت شده است. ترمذی، ابوسریحه را حذیفة بن اسید معرفی می‌کند و طریق دیگری از شعبه، از میمون ابوعبدالله، از زید بن ارقم را نیز یادآور می‌شود.[۲۷] مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ.؛ هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست. داوری خود ترمذی درباره روایت «هذا حديث حسن غريب» است. درجه «صحیح» در برخی عرضه‌های امروزی، مانند درجه‌بندی دارالسلام، باید به همان مصحح یا ناشر نسبت داده شود و جایگزین عبارت خود ترمذی نشود.[۲۸]
مسند احمد بن حنبل
در روایت شماره ۱۹۲۷۹، سلسله نقل چنین است: ابن نمیر، عبدالملک بن ابی‌سلیمان، عطیه عوفی، زید بن ارقم. زید، واقعه را در جحفه گزارش می‌کند و مقدمه اولویت پیامبر بر مؤمنان را پیش از جمله موالات می‌آورد: أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّي أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؟ قَالُوا: بَلَى. قَالَ: فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ.؛ آیا نمی‌دانید که من بر مؤمنان از خودشان سزاوارترم؟ گفتند: آری. فرمود: پس هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست.[۲۹] در پایان همین نقل، عطیه درباره دعای «اللهم وال من والاه وعاد من عاداه» می‌پرسد و پاسخ زید این است: «إنما أخبرك كما سمعت»؛ یعنی فقط همان‌گونه که شنیده‌ام گزارش می‌کنم. ازاین‌رو، دعای مزبور را نباید بدون توضیح به متن همین طریق افزود. این نکته درباره حدود این نقل است و نفی وجود دعا در طرق دیگر نیست.[۳۰]
السنن الکبری نسائی
نسائی در روایت شماره ۸۴۷۸، گزارش ابوالطفیل از گواهی صحابه در مناشده رحبه را با دو مسیر تا فطر بن خلیفه نقل می‌کند. در متن، هم مقدمه اولویت و هم جمله موالات و دعای «اللهم وال من والاه وعاد من عاداه» آمده است. ابوالطفیل در ادامه از مراجعه به زید بن ارقم و تأیید شنیدن حدیث از پیامبر سخن می‌گوید.[۳۱]
سنن ابن‌ماجه
ابن‌ماجه روایت براء بن عازب را از این مسیر نقل می‌کند: علی بن محمد، از ابوالحسین، از حماد بن سلمه، از علی بن زید بن جدعان، از عدی بن ثابت، از براء بن عازب. متن روایت چنین است: أَقْبَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي حَجَّتِهِ الَّتِي حَجَّ، فَنَزَلَ فِي الطَّرِيقِ، فَأَمَرَ الصَّلَاةَ جَامِعَةً، فَأَخَذَ بِيَدِ عَلِيٍّ فَقَالَ: أَلَسْتُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؟ قَالُوا: بَلَى. قَالَ: أَلَسْتُ أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ؟ قَالُوا: بَلَى. قَالَ: فَهَذَا وَلِيُّ مَنْ أَنَا مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، اللَّهُمَّ عَادِ مَنْ عَادَاهُ.؛ همراه رسول خدا از حجی که انجام داده بود بازمی‌گشتیم. در راه فرود آمد و فرمان داد برای نماز گرد آیند. سپس دست علی را گرفت و فرمود: آیا من بر مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستم؟ گفتند: آری. فرمود: آیا من بر هر مؤمنی از خود او سزاوارتر نیستم؟ گفتند: آری. فرمود: پس این، ولیّ کسی است که من مولای او هستم. خدایا، با کسی که او را دوست و یاور است دوستی و یاری کن؛ خدایا، با دشمن او دشمن باش.[۳۲] در درجه‌بندی دارالسلام، همراه عرضه برخط این روایت، درجه «ضعیف» ثبت شده است. این داوری باید به همان درجه‌بندی نسبت داده شود، نه به عبارت خود ابن‌ماجه؛ همچنین حکم این نقل مشخص، به‌تنهایی حکم تمام طرق حدیث غدیر یا تمام نقل‌های دعای موالات نیست.[۳۳]
مقایسه چند طریق
جدول زیر چند نمونه را برای مقایسه زنجیره نقل نشان می‌دهد و فهرست جامع طرق یا حکم به صحت همه آنها نیست. ترتیب نام‌ها از مؤلف به سوی راوی واقعه است.
| مأخذ | زنجیره نقل | نکته سندی یا متنی |
|---|---|---|
| سنن ترمذی، ۳۷۱۳ | ترمذی ← محمد بن بشار ← محمد بن جعفر ← شعبه ← سلمة بن کهیل ← ابوالطفیل ← ابوسریحه یا زید بن ارقم | شک شعبه میان نام دو صحابی در سند محفوظ است؛ حکم ترمذی «حسن غریب» است.[۳۴] |
| مسند احمد، ۱۹۲۷۹ | احمد ← ابن نمیر ← عبدالملک بن ابی‌سلیمان ← عطیه عوفی ← زید بن ارقم | مقدمه اولویت در این طریق آمده است؛ دعای موالات در پاسخ پایانی زید تأیید صریح نمی‌شود.[۳۵] |
| السنن الکبری، ۸۴۷۸، مسیر اول | نسائی ← هارون بن عبدالله ← مصعب بن مقدام ← فطر بن خلیفه ← ابوالطفیل | گزارش گواهی صحابه در رحبه و سپس تأیید زید بن ارقم.[۳۶] |
| السنن الکبری، ۸۴۷۸، مسیر دوم | نسائی ← ابوداود ← محمد بن سلیمان ← فطر بن خلیفه ← ابوالطفیل | با مسیر قبل، از فطر به بعد مشترک است؛ دو مسیر تا فطر، دو زنجیره کاملاً مستقل تا صحابی نیستند.[۳۷] |
| سنن ابن‌ماجه، ۱۱۶ | ابن‌ماجه ← علی بن محمد ← ابوالحسین ← حماد بن سلمه ← علی بن زید بن جدعان ← عدی بن ثابت ← براء بن عازب | مقدمه اولویت و دعای موالات در متن آمده است؛ این نقل در درجه‌بندی دارالسلام «ضعیف» معرفی شده است.[۳۸] |
سند حدیث غدیر و امام رضا علیه السلام
حر عاملی در إثبات الهداة، در ضمن نقل از الأمالی شیخ طوسی، روایتی از امام رضا علیه السلام و پدران ایشان می‌آورد. در متن الأمالی، زنجیره پیش از امام رضا به‌صورت «ابن الصلت، از ابن عقدة، از علی بن محمد، از داود بن سلیمان، از علی بن موسی» آمده است. بنابراین، سلسله نقل از مؤلف عبارت است از: شیخ طوسی، ابن صلت، ابن عقده، علی بن محمد، داود بن سلیمان و امام رضا علیه السلام.[۳۹] پس از امام رضا، سلسله نقل چنین ادامه دارد:
- امام موسی کاظم علیه السلام؛
- امام جعفر صادق علیه السلام؛
- امام محمد باقر علیه السلام؛
- امام سجاد علیه السلام؛
- امام حسین علیه السلام؛
- امیرالمؤمنین علی علیه السلام؛
- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله.[۴۰]
متن روایت در چاپ اعلمی چنین است: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ، وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ، وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ.؛ هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست. خدایا، دوست و یاور کسی باش که علی را دوست و یاور است؛ با دشمن او دشمن باش؛ هر کس او را واگذارد، واگذار و هر کس او را یاری کند، یاری کن.[۴۱] در این چاپ، روایت در جلد سوم، صفحات ۱۰۷–۱۰۸ قرار دارد و در پانویس آن به الأمالی، صفحه ۳۴۳ ارجاع شده است. ارزیابی این طریق، علاوه بر سلسله امامان، مستلزم بررسی رجالی واسطه‌های پیش از امام رضا نیز هست. تعبیر «وبالإسناد» در إثبات الهداة به سند پیش‌تر مذکور بازمی‌گردد و نباید آن را آغاز یک سند کامل و مستقل پنداشت.[۴۲]
تفاوت سند حدیث غدیر و سند خطبه مفصل
یکی از مسائل مهم در پژوهش حدیث غدیر، تفکیک میان جمله مشهور حدیث و متن کامل خطبه است.
جمله «من كنت مولاه فعلي مولاه» در منابع حدیثی متعددی آمده و گروهی از دانشمندان درباره صحت یا تواتر آن اظهار نظر کرده‌اند.
در مقابل، خطبه مفصل غدیر مشتمل بر عبارت‌ها و موضوعات بیشتری است که بررسی سندی و متنی مستقلی می‌طلبد.
ازاین‌رو، اثبات صحت یا تواتر جمله مشهور حدیث، بدون ارائه شواهد مستقل، به معنای اثبات صحت تمام فرازهای خطبه مفصل نیست.
این تفکیک به‌ویژه در بررسی نسخه‌های مختلف خطبه، اختلاف الفاظ و افزوده‌های روایی اهمیت دارد.
اعتبار سند و دلالت حدیث غدیر
در پژوهش حدیث غدیر باید میان دو مسئله تفاوت گذاشت:
- اعتبار سند: آیا روایت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله صادر شده است؟
- دلالت متن: مقصود از واژه «مولی» و دیگر عبارت‌های حدیث چیست؟
در دیدگاه امامیه، حدیث غدیر با توجه به قرائن لفظی و تاریخی، از جمله مقدمه مربوط به اولویت پیامبر بر مؤمنان، بر ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام دلالت دارد.
در مقابل، برخی دانشمندان اهل‌سنت با پذیرش اصل صدور حدیث، واژه «مولی» را در معنای محبت، نصرت یا پیوند ولایی تفسیر کرده‌اند.
بنابراین، اختلاف درباره معنای «مولی» لزوماً به معنای اختلاف درباره اصل صدور حدیث نیست.
دیدگاه سید مرتضی و سید شرف‌الدین درباره سند حدیث
سید مرتضی
سید مرتضی در مباحث مربوط به امامت و ادله آن، به حدیث غدیر و اعتبار نقل آن پرداخته است.
در الشافی فی الإمامة، حدیث غدیر در شمار ادله مورد بحث درباره امامت امیرالمؤمنین علیه السلام قرار گرفته و بر اهمیت نقل گسترده آن تأکید شده است.[۴۳]
سید عبدالحسین شرف‌الدین
سید عبدالحسین شرف‌الدین در المراجعات، در مراجعه ۵۶ به اشکال مطرح‌شده در مراجعه ۵۵ درباره تواتر حدیث غدیر پاسخ می‌دهد. او با استناد به علنی‌بودن واقعه، اهتمام پیامبر و اهل‌بیت به بازگویی آن و توجه ناقلان، از تواتر حدیث دفاع می‌کند و در بخشی مستقل، نقل آن از طریق منابع اهل‌سنت را نیز بررسی می‌کند. این استدلال کلامی و تاریخی باید از بررسی رجالی هر زنجیره معین تفکیک شود.[۴۴]
نتیجه‌گیری
حدیث غدیر از احادیث پرنقل در منابع اسلامی است که طرق متعدد آن در آثار حدیثی، تاریخی و کلامی گردآوری شده است.
بررسی آثار دانشمندانی مانند ابن جزری، سیوطی، متقی هندی، ملا علی قاری، مقبلی و دیگران نشان می‌دهد که مسئله صحت و تواتر حدیث غدیر در میان محدثان اهل‌سنت نیز مورد توجه بوده است.
از سوی دیگر، دانشمندان امامیه با گردآوری اسناد و بررسی دلالت حدیث، آثار گسترده‌ای درباره جایگاه حدیث غدیر در مسئله امامت تألیف کرده‌اند.
نتیجه روش‌شناختی این پژوهش آن است که بررسی سند حدیث غدیر باید بر پایه استخراج طرق مستقل، ارزیابی رجالی راویان، مقایسه اختلاف الفاظ و تفکیک میان جمله مشهور حدیث و متن مفصل خطبه انجام شود.
همچنین در گزارش دیدگاه محدثان باید میان حکم به صحت یک طریق، پذیرش اصل صدور حدیث و تصریح به تواتر تفاوت گذاشت.
جستارهای وابسته
حدیث غدیر • خطبه غدیر • تواتر حدیث غدیر • فهرست راویان حدیث غدیر از صحابه • مناشده رحبه • معنای مولی در حدیث غدیر • دلالت حدیث غدیر بر امامت • الغدیر (کتاب) • عبقات الأنوار • نفحات الأزهار • دانشنامه غدیر (کتاب)
پانویس
- ↑ دانشنامه غدیر، ج ۱۲، ص ۵.
- ↑ عبقات الأنوار، مجلدات حدیث غدیر؛ نفحات الأزهار، ج ۶ و ۷؛ خلاصه عبقات الأنوار، ص ۴۹–۷۱۹؛ چکیده عبقات الأنوار، ص ۳۱–۳۰۰.
- ↑ الغدیر فی مصادر الفریقین، ص ۵۱–۵۳۰؛ غدیر خم، ص ۴۹–۷۱؛ بر ساحل غدیر، ص ۱۴۳–۱۹۲؛ چهارده قرن با غدیر، ص ۷۶، ۱۲۰، ۱۲۱، ۱۲۵، ۱۳۵، ۱۳۶، ۱۴۰، ۱۴۳ و ۱۵۳؛ اسرار غدیر، ص ۱۰۴، ۱۰۵، ۱۰۷، ۱۱۱، ۱۲۱ و ۲۸۰؛ هزار و یک نکته درباره غدیر و فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام، ص ۵۳۱–۵۳۶.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۳۷، ص ۲۳۵.
- ↑ إحقاق الحق، ج ۲، ص ۴۸۶.
- ↑ البدایة والنهایة، ج ۵، ص ۲۱۳–۲۱۴.
- ↑ عوالم العلوم، ج ۳/۱۵، ص ۴۷۲–۴۷۶.
- ↑ عوالم العلوم، ج ۳/۱۵، ص ۴۹۳–۵۰۸.
- ↑ أسنى المطالب في مناقب الإمام علي، ص ۴۸.
- ↑ أسد الغابة في معرفة الصحابة، ج ۱، ص ۲۰۵.
- ↑ رسالة طرق حديث من كنت مولاه فعلي مولاه، ص ۹۷.
- ↑ سنن الترمذی، حدیث ۳۷۱۳.
- ↑ البدایة والنهایة، ج ۵، ص ۲۱۳–۲۱۴، به نقل از نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۰۴.
- ↑ نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۰۴.
- ↑ أسنى المطالب في مناقب الإمام علي، ص ۴۸.
- ↑ نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۰۸–۱۱۱.
- ↑ نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۱۱.
- ↑ نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۱۲، نقل از النواقض علی الروافض.
- ↑ نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۱۳–۱۱۴، نقل از الأربعین.
- ↑ مرقاة المفاتیح، ج ۵، ص ۵۶۸، به نقل از نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۱۴.
- ↑ الأبحاث المسددة، ص ۱۲۲، به نقل از نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۱۵.
- ↑ الروضة الندیة، ص ۶۷، به نقل از نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۱۶.
- ↑ نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۱۶–۱۱۷، نقل از معارج العلی.
- ↑ السیف المسلول، ص ۱۰۸، به نقل از نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۱۷–۱۱۸.
- ↑ وسیلة النجاة، ص ۱۰۴، به نقل از نفحات الأزهار، ج ۶، ص ۱۱۸.
- ↑ مسند أحمد، ج ۳۲، ص ۲۹، حدیث ۱۹۲۷۹، تعلیقه تحقیق.
- ↑ سنن الترمذی، ج ۵، ص ۶۳۳، حدیث ۳۷۱۳.
- ↑ سنن الترمذی، حدیث ۳۷۱۳.
- ↑ مسند أحمد، ج ۳۲، ص ۲۹، حدیث ۱۹۲۷۹.
- ↑ مسند أحمد، ج ۳۲، ص ۲۹، حدیث ۱۹۲۷۹.
- ↑ السنن الکبری، ج ۵، ص ۱۳۴، حدیث ۸۴۷۸.
- ↑ سنن ابن ماجه، حدیث ۱۱۶.
- ↑ سنن ابن ماجه، حدیث ۱۱۶، درجه‌بندی دارالسلام.
- ↑ سنن الترمذی، حدیث ۳۷۱۳.
- ↑ مسند أحمد، ج ۳۲، ص ۲۹، حدیث ۱۹۲۷۹.
- ↑ السنن الکبری، ج ۵، ص ۱۳۴، حدیث ۸۴۷۸.
- ↑ السنن الکبری، ج ۵، ص ۱۳۴، حدیث ۸۴۷۸.
- ↑ سنن ابن ماجه، حدیث ۱۱۶، درجه‌بندی دارالسلام.
- ↑ الأمالی (طوسی)، ص ۳۴۳.
- ↑ إثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، ج ۳، ص ۱۰۷–۱۰۸، حدیث ۴۲۵.
- ↑ إثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، ج ۳، ص ۱۰۸، حدیث ۴۲۵.
- ↑ إثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، ج ۳، ص ۱۰۷–۱۰۸.
- ↑ الشافی فی الإمامة، چاپ قدیم، ص ۱۳۲.
- ↑ المراجعات، المراجعة ۵۵–۵۶.
منابع
آثاری که در بخش داوری محدثان با قید «به نقل از نفحات الأزهار» آمده‌اند، در این مقاله به‌واسطه همان اثر گزارش شده‌اند؛ درج نام آنها به معنای مقابله مستقل با تمام چاپ‌ها یا نسخه‌های خطی نیست.
- دانشنامه غدیر، ج ۱۲، ص ۵ به بعد.
- عبقات الأنوار، سید حامدحسین موسوی هندی، مجلدات مربوط به حدیث غدیر.
- نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار، سید علی حسینی میلانی، نشر مؤلف، ج ۶ و ۷؛ متن برخط بخش داوری محدثان در جلد ۶.
- خلاصه عبقات الأنوار، حدیث غدیر، مرتضی نادری، ص ۴۹–۷۱۹.
- چکیده عبقات الأنوار، حدیث غدیر، محمدرضا شریفی، ص ۳۱–۳۰۰.
- الغدیر فی مصادر الفریقین، قطیفی، ص ۵۱–۵۳۰.
- حدیث ولایت در روایت صحابه، طلوعی گوگانی.
- غدیر خم، محمد دشتی، ص ۴۹–۷۱.
- عوالم العلوم والمعارف والأحوال من الآیات والأخبار والأقوال، عبدالله بحرانی، ج ۳/۱۵.
- بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، ج ۳۷.
- إحقاق الحق وإزهاق الباطل، قاضی نورالله شوشتری، ج ۲.
- البدایة والنهایة، اسماعیل بن عمر ابن کثیر، ج ۵.
- أسنى المطالب في مناقب الإمام علي، محمد بن محمد ابن جزری؛ متن برخط صفحه ۴۸.
- أسد الغابة في معرفة الصحابة، عزالدین ابن اثیر، تحقیق علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق، ج ۱؛ متن برخط شرح‌حال اسعد بن زراره.
- رسالة طرق حديث من كنت مولاه فعلي مولاه، شمس‌الدین ذهبی، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی، قم، دلیل ما، چاپ دوم، ۱۴۲۶ق؛ متن برخط ارزیابی طریق اسعد بن زراره.
- الأزهار المتناثرة فی الأخبار المتواترة، جلال‌الدین سیوطی.
- مختصر قطف الأزهار المتناثرة، علی متقی هندی.
- النواقض علی الروافض، میرزا مخدوم، نسخه خطی.
- مصائب النواصب فی الرد علی النواقض علی الروافض، قاضی نورالله شوشتری.
- الأربعین، جمال‌الدین محدث شیرازی، نسخه خطی.
- مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح، ملا علی قاری.
- الأبحاث المسددة فی الفنون المتعددة، صالح بن مهدی مقبلی.
- الروضة الندیة شرح التحفة العلویة، محمد بن اسماعیل امیر صنعانی.
- معارج العلی فی مناقب المرتضی، محمد صدر عالم، نسخه خطی.
- السیف المسلول، ثناءالله پانی‌پتی.
- وسیلة النجاة فی فضائل السادات، محمد مبین لکهنوی.
- الأمالی، محمد بن حسن طوسی، تحقیق قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق، ص ۳۴۳.
- سنن ابن ماجه، محمد بن یزید ابن‌ماجه، کتاب المقدمة، باب فضل علی بن ابی‌طالب، حدیث ۱۱۶؛ متن عربی و درجه‌بندی دارالسلام در عرضه برخط.
- سنن الترمذی، محمد بن عیسی ترمذی، حدیث ۳۷۱۳.
- مسند أحمد بن حنبل، احمد بن محمد بن حنبل، تحقیق شعیب ارناؤوط و همکاران، بیروت، مؤسسة الرسالة؛ عرضه برخط روایت ۱۹۲۷۹ و ارزیابی آن.
- السنن الکبری، احمد بن شعیب نسائی.
- إثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، محمد بن حسن حر عاملی، بیروت، اعلمی، ج ۳؛ متن برخط صفحات ۱۰۷–۱۰۸.
- الشافی فی الإمامة، سید مرتضی.
- المراجعات، سید عبدالحسین شرف‌الدین.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، عبدالحسین امینی.