زید بن ارقم انصاری

زید بن ارقم انصاری
اطلاعات فردی
نام کامل	زید بن ارقم بن زید بن قیس بن نعمان بن مالک خزرجی انصاری
سرشناسی	صحابه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله • از یاران خاص امیرالمؤمنین علیه السلام
تولد	مدینه
وفات	سال ۶۸ق (به‌قولی ۶۵ یا ۶۶ق)
محل دفن	کوفه (عراق)
خویشان سرشناس	ارقم (پدر)
اطلاعات علمی
اطلاعات تکمیلی
زمینه فعالیت	حدیث
علت شهرت	روایت حدیث غدیر • روایت قرآن خواندن سر امام حسین علیه السلام

زید بن اَرْقَم انصاری صحابه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و از یاران امیرالمؤمنین علیه السلام که بیشترین روایت از حدیث غدیر از او نقل شده است. او راوی متن کامل خطبه غدیر هم دانسته شده است. همچنین، او از جمله ناقلان روایت نزول آیه تبلیغ در روز غدیر خم نیز برشمرده شده است.

زید بن ارقم از افشاگران نفاق منافقان در غدیر برشمرده شده است. همچنین نقل شده که او از جمله شهادت‌دهندگان به غدیر در دوران خلافت عثمان بوده است. در روایتی آمده که از جمله کتمان‌کنندگان غدیر در رحبه کوفه بوده که توسط امیرالمؤمنین علیه السلام نفرین شده و نابینا گردیده است. برخی محققان شیعه در صحت این روایت، با توجه به حجم نقل حدیث غدیر از او، تشکیک کرده‌اند.

زید بن ارقم از قبیله خزرج و از انصار بود و بنا بر نقل برخی منابع، در سال ۶۸ هجری قمری در کوفه درگذشت. او در هفده غزوه همراه پیامبر صلی الله علیه و آله بود و گزارش سخنان عبدالله بن ابی، رئیس منافقان مدینه، بیه پیامبر از رویدادهای مهم زندگی او در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله به‌شمار می‌رود.

پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله، زید بن ارقم از نخستین کسانی دانسته شده که به امیرالمؤمنین علیه السلام روی آورد و در جنگ صفین نیز همراه ایشان بود. همچنین، دو گزارش مهم از او درباره واقعه عاشورا نقل شده است.

زید بن ارقم در برابر عبیدالله بن زیاد، هنگام اهانت به سر امام حسین علیه السلام، اعتراض کرد و از جایگاه آن حضرت نزد پیامبر صلی الله علیه و آله سخن گفت. او همچنین نقل کرده است که سر مطهر امام حسین علیه السلام هنگام عبور بر نیزه، آیه‌ای از سوره کهف را تلاوت می‌کرد.

گزارش شده که زید بن ارقم در منابع رجالی امامیه و اهل‌سنت از صحابه ثقه و مورد اعتماد شمرده شده است. روایات متعدد او در کتب معتبر همچون مسند احمد، سنن نسائی، مستدرک حاکم و معجم طبرانی نقل شده که نشان‌دهنده جایگاه والای او در حدیث است. شهادت او به حدیث غدیر، حضور در صفین و اعتراض به ابن‌زیاد، همگی بر تشیع و وفاداری او به اهل‌بیت علیهم السلام صحه می‌گذارند

زید بن ارقم و غدیر: نقل حدیث غدیر

زید بن ارقم از جمله راویان حدیث غدیر برشمرده شده که بیشترین تعداد روایت این حدیث در منابع مربوط به اوست:

در منابع اهل سنت

روایت زید بن ارقم از حدیث غدیر را محدثان بسیاری از اهل سنت در آثارشان آورده‌اند؛ ازجمله:

• احمد بن حنبل در مسند و فضائل الصحابه
• بحشل در تاریخ واسط
• نسائی در السنن الکبری و خصائص
• ابوعبدالله محاملی در آمالی
• سلیمان بن احمد طبرانی در المعجم الکبیر و المعجم الاوسط
• محمد بن سلیمان کوفی در مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام
• محمد بن احمد دولابی در الکنی و الاسماء
• مسلم بن حجاج نیشابوری در صحیح
• احمد بن یحیی بلاذری در انساب الاشراف
• احمد بن محمد بزار در مسند
• ابن ابی‌عاصم در کتاب السنه
• ابن‌عدی جرجانی در الکامل
• حسین بن مسعود بغوی در مصابیح السنه
• محمد بن عیسی ترمذی در سنن
• احمد بن محمد ابن‌اعرابی در معجم
• ابن‌حبان در صحیح
• محمد بن عبدالله شافعی بزاز در کتاب الفوائد
• ابن‌عقده در کتاب الولایه
• احمد بن محمد طحاوی در شرح مشکل الآثار
• حاکم نیشابوری در المستدرک
• ابن عبدالبر قرطبی در الاستیعاب
• ابن‌عساکر در تاریخ دمشق
• احمد بن محمد عاصمی در زین الفتی
• ابونعیم اصفهانی در معرفة الصحابه و تاریخ اصبهان و فضائل الخلفاء الاربعه
• مرشد بالله یحیی بن حسن در الامالی الخمیسیه
• ابراهیم بن حموی جوینی در فرائد السمطین
• ابن‌هارون یحیی بن حسین در تیسیر المطالب
• احمد بن اسماعیل حاکمی طالقانی در الاربعون المنتقی
• ابن‌عدیم احمد بن هبةالله عقیلی در بغیة الطلب
• ابن‌مغازلی در مناقب
• موفق بن احمد خوارزمی در المناقب
• محمد بن علی نطنزی در الخصائص العلویه
• ابن‌طلحه شافعی در مطالب السؤول
• یوسف بن عبدالرحمن مزی در تهذیب الکمال
• گنجی شافعی در کفایة الطالب
• سبط ابن‌جوزی در تذکرة الخواص
• ابن ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه
• مجدالدین ابن‌اثیر در جامع الاصول
• عزالدین ابن‌اثیر در اسد الغابه
• احمد بن عبدالوهاب نویری در نهایة الارب
• ابن‌کثیر در البدایة و النهایة و تحفة الاشراف
• ابن‌دقماق ابراهیم بن محمد علائی در الجوهر الثمین
• محمد بن حسن واسطی در مجمع الاحباب
• خلیل بن ایبک صفدی در الوافی بالوفیات
• محب‌الدین طبری در الریاض النضره
• قاضی کمال‌الدین میبدی در شرح دیوان منسوب به امیرالمؤمنین علیه السلام
• شمس‌الدین ذهبی در رساله طرق حدیث غدیر، میزان الاعتدال و تاریخ الاسلام
• خواجه محمد پارسا در فصل الخطاب
• ابن‌جزری در اسنی المطالب
• ابن‌حجر عسقلانی در تهذیب التهذیب و مختصر زوائد مسند بزار
• ابن‌صباغ مالکی در الفصول المهمه
• خطیب عمری در مشکات المصابیح
• تقی‌الدین عبدالملک بن علی حلبی مشهور به عبید ضریر در نزهة الناظرین
• حسین بن عبدالله طیبی در شرحش بر مشکاة المصابیح
• محمد بن احمد فاسی در العقد الثمین
• علی بن ابوبکر هیثمی در مجمع الزوائد و کشف الاستار
• احمد بن ابوبکر بوصیری در اتحاف و مصباح الزجاجه
• شمس‌الدین باعونی در جواهر المطالب
• احمد بن محمد ایجی در توضیح الدلائل
• شمس‌الدین محمد بن علی بن طولون دمشقی در الشذور الذهبیه
• یوسف بن موسی حنفی در المعتصر
• محمد بن عبدالرحمن سخاوی در استجلاب ارتقاء الغرف
• علی بن عبدالله سمهودی در وفاء الوفاء
• جلال‌الدین سیوطی در جمع الجوامع‌ و تاریخ الخلفاء و قطف الازهار و الحاوی للفتاوی و جامع الاحادیث
• محمد بن یوسف صالحی شامی در سبل الهدی و الرشاد
• ابن‌دیبع شیبانی در تیسیر الوصول
• ابن‌حمزه حسینی حنفی دمشقی در البیان و التعریف
• متقی هندی در کنز العمال
• محمد مرتضی حسینی زبیدی در لقط اللآلی
• امیر محمد بن اسماعیل صنعانی در الروضة الندیة
• محمد بن معتمد بدخشانی در نزل الابرار
• سید محمود آلوسی بغدادی در روح المعانی
• محمد بن علی شوکانی در دُرّ السحابه
• یوسف بن اسماعیل نبهانی در الفتح الکبیر
• محمد بن جعفر کتانی در نظم المتناثر
• محمد ناصرالدین آلبانی در سلسلة الاحادیث الصحیحه

در منابع شیعه

روایت زید بن ارقم از حدیث غدیر را محدثان بسیاری از شیعه در آثارشان آورده‌اند؛ ازجمله:

• محمد بن مسعود عیاشی در تفسیر
• شیخ صدوق در کمال الدین
• شیخ طوسی در آمالی
• عمادالدین طبری در بشارة المصطفی
• ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب
• سید بن طاووس در الطرائف
• محقق کرکی در نفحات اللاهوت
• علامه مجلسی در بحار الانوار

روایت نزول آیه تبلیغ در غدیر

همچنین، زید بن ارقم از جمله ناقلان روایت نزول آیه تبلیغ در روز غدیر خم نیز برشمرده شده است.

زید بن ارقم و غدیر: روایت خطبهٔ کامل غدیر

زید بن ارقم راوی متن کامل خطبه غدیر هم دانسته شده است. گفته شده که متن مفصل و کامل خطبه غدیر در نُه کتاب ازمنابع شیعه با اسناد متصل نقل شده است. روایاتِ این نُه کتاب به سه طریق منتهی می‌شود.

یکی از این سه طریق به روایت زید بن ارقم است که با اسناد متصل در چهار کتاب آمده است: العُدَد القویّة تألیف علی بن یوسف حلی، التحصین تألیف سید بن طاووس، الصراط المستقیم تألیف علی بن یونس بیاضی، و نهج الایمان تألیف زین‌الدین علی بن یوسف بن جبیر، که دو از آنها از کتاب الولایة تألیف محمد بن جریر طبری، صاحب تاریخ طبری، روایت شده است.

برای نمونه عین سند در کتاب التحصین چنین آمده است: «عن أبی‌المفضل محمد بن عبدالله الشیبانی، قال: أخبرنا أبوجعفر محمد بن جریر الطبری و هارون بن عیسی بن سکین البلدی، قالا: حدثنا حمید بن الربیع الخزّاز، قال: حدثنا یزید بن هارون، قال: حدثنا نوح بن مبشَّر، قال: حدثنا الولید بن صالح، عن إبن إمرأة زید بن أرقم و عن زید بن أرقم».

برای توضیح بیشتر مراجعه شود به عنوان: سند خطبه غدیر.

زید بن ارقم و غدیر: افشای نفاق منافقان در غدیر

نقل شده زید بن ارقم در رخداد روز غدیر به افشای نفاق منافقان علیه غدیر پرداخت. او ماجرای خود را چنین نقل می‌کند: پس از آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله دست امیرالمؤمنین علیه السلام را گرفته و فرمودند: هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست، بر سر اثاثیه خود بازگشتیم در حالی که حذیفة بن یمان نیز همراه من بود. در کنار خیمه من خیمه سه نفر از قریش بود. ما شنیدیم که یکی از آن سه نفر چنین می‌گوید: به خدا قسم محمد (العیاذ بالله) احمق است، اگر فکر می‌کند کار خلافت بعد از او برای علی به نتیجه خواهد رسید. دیگری گفت: او را احمق حساب می‌کنی؟ آیا نمی‌دانی که او دیوانه است و نزدیک بود نزد همسر ابن ابی‌کبشه از جنون بی‌هوش شود. سومی گفت: او را رها کنید! خواه احمق باشد و خواه دیوانه! به خدا قسم، هرگز آنچه او می‌گوید نخواهد شد.

حذیفه از گفتار آنان غضبناک شد و گوشه خیمه آنان را بلند کرد و سر خود را داخل خیمه برد و به آنان گفت: در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله زنده است و وحی خدا نازل می‌شود چنین کاری را می‌کنید؟ به خدا قسم، صبح گفتار شما را به او خبر خواهم داد. گفتند: ای حذیفه، آیا تو اینجا بودی و گفته ما را شنیدی. آنچه شنیدی بر ما کتمان کن که حق همسایگی امانت‌داری است. حذیفه گفت: نه این مورد از حق امانت‌داری همسایه است و نه این مجلس شما از آن‌گونه است. من دلسوز خدا و رسولش نیستم، اگر این ماجرا را از او کتمان کنم. گفتند: ای حذیفه، هر کاری می‌خواهی انجام ده. به خدا قسم، ما هم برای او قسم یاد خواهیم کرد که چنین سخنی نگفته‌ایم و تو نسبت دروغ به ما می‌دهی. تو خیال می‌کنی پیامبر سخن تو را می‌پذیرد و گفته ما را تکذیب می‌کند، در حالی که ما سه نفریم.

حذیفه گفت: اما من برایم مهم نیست، وقتی حق دلسوزی را نسبت به خدا و رسولش ادا کنم. پس هر چه می‌خواهید بگویید! سپس حذیفه نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد، در حالی که حضرت امیر علیه السلام با شمشیر حمایل کرده در کنار حضرت بودند. او گفتار منافقین را به حضرت خبر داد. پیامبر صلی الله علیه و آله هم سراغ آنان فرستادند و آمدند. حضرت پرسیدند: شما چه گفته‌اید؟ گفتند: به خدا قسم، ما چیزی نگفته‌ایم. اگر خبری درباره ما به تو رسیده به ما دروغ بسته شده است. در اینجا جبرئیل با این آیه (آیه ۷۴ توبه) نازل شد: «قسم یاد می‌کنند که نگفته‌اند، در حالی که سخن کفر را بعد از اسلامشان بر زبان آورده‌اند». امیرالمؤمنین علیه السلام در اینجا فرمودند: بگذارید هرچه می‌خواهند بگویند. به خدا قسم قلب من در سینه‌ام می‌تپد و شمشیرم بر دوشم است. اگر قصد سوئی کنند، من هم مقابله خواهم کرد.

زید بن ارقم و غدیر: ثبت مکتوب حدیث غدیر منقول از زید بن ارقم

زید بن ارقم، از صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله از ناقلان متن کامل خطبه غدیر بود که در کنار حذیفة بن یمان، این خطبه را روایت کرد و زمینه ثبت نوشتاری آن را فراهم ساخت. این گزارش در شرایطی که تدوین و کتابت حدیث ممنوع بود، نقش مهمی در حفظ میراث مکتوب غدیر داشت.

در کنار کتاب سلیم بن قیس الهلالی، متن کامل خطبه غدیر از آثار مکتوب برجای‌مانده از دوران معصومین علیهم السلام است که با ثبت و انتقال آن، معارف و آموزه‌های غدیر به نسل‌های بعد رسید.

زید بن ارقم و غدیر: شهادت به غدیر در زمان خلافت عثمان

گفته شده که امیرالمؤمنین علیه السلام در زمان عثمان اتمام حجتی در مسجد کرد و از جمله به غدیر استناد نمود. در آنجا زید بن ارقم، براء بن عازب، ابوذر، مقداد و عمار گفتند: ما شهادت می‌دهیم که سخن پیامبر صلی الله علیه و آله را به یاد داریم که بر منبر ایستاده بود و تو در کنار او بودی و می‌فرمود: ای مردم، خداوند به من دستور داده که معرفی کنم امام شما را و آنکه بعد از من در میان شما قائم خواهد بود و وصی خود و جانشینم را و آن کسی که خداوند در کتابش اطاعت او را بر مؤمنین واجب کرده و اطاعت او را قرین اطاعت خود و من نموده و شما را در قرآن به ولایت او دستور داده است. من برای معاف‌شدن در این باره -از ترس اهل نفاق و تکذیبشان- به پروردگارم مراجعه کردم، ولی مرا ترسانید که باید این رسالت را برسانم و گرنه مرا عذاب می‌کند.

ای مردم، خداوند در کتابش شما را به نماز امر کرده و من آن را برایتان بیان نمودم، و به زکات و روزه و حج دستور داده که آن را هم برای شما بیان و تفسیر نمودم، و به ولایت دستور داده و من شما را شاهد می‌گیرم که ولایت مخصوص این شخص است -و حضرت دست مبارک را بر علی بن ابی‌طالب علیه السلام قرار دادند- و سپس برای دو پسرش بعد از او، و سپس برای اوصیاء از فرزندانشان بعد از آنهاست. آنان از قرآن جدا نمی‌شوند و قرآن از آنان جدا نمی‌شود تا بر سر حوضم بر من وارد شوند.

ای مردم، پناه و امامتان بعد از خودم و ولیّ و هدایت‌کننده شما را برایتان بیان کردم و او برادرم علی بن ابی‌طالب است و او در میان شما به‌منزله من در میان شماست. دین خود را از او پیروی کنید و در همه امورتان از او اطاعت نمایید، زیرا آنچه خداوند از علم و حکمتش به من آموخته نزد اوست. از او بپرسید و از او و جانشینانش بعد از او بیاموزید. به آنان چیزی یاد ندهید و بر آنان پیشی نگیرید و از ایشان عقب نمانید که آنان با حق و حق با آنان است. نه ایشان از حق جدا می‌شوند و نه حق از ایشان جدا می‌شود. زید بن ارقم و بقیه پس از این شهادت نشستند.

زید بن ارقم و غدیر: کتمان غدیر در رحبه کوفه و نفرین‌شدن توسط امیرالمؤمنین علیه السلام

بنابر نقلی، زید بن ارقم، که از حاضران رخداد غدیر و از راویان حدیث غدیر بود، از شهادت‌دادن به آن در جریان احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر در رحبه کوفه سرباز زد و حقیقت غدیر را کتمان کرد؛ به همین دلیل، امیرالمؤمنین علیه السلام او را نفرین نمود و به نابینایی مبتلا شد.

ابن ابی‌الحدید معتزلی این رخداد را در فصلی با عنوان منحرفان از امیرالمؤمنین علیه السلام آورده که به‌دلیل دلبستگی به دنیا، حق امیرالمؤمنین علیه السلام را نادیده گرفتند و به دشمنان او کمک کردند. او از جمله این افراد از زید بن ارقم یاد کرده است:

«وَ رَوَى أَبُو إِسْرَائِيلَ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنِ أَنَّ عَلِيّاً علیه السلام نَشَدَ النَّاسَ مَنْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه آله يَقُولُ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ فَشَهِدَ لَهُ قَوْمٌ وَ أَمْسَكَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ فَلَمْ يَشْهَدْ وَ كَانَ يَعْلَمُهَا فَدَعَا عَلِيٌّ علیه السلام عَلَيْهِ بِذَهَابِ الْبَصَرِ فَعَمِيَ فَكَانَ يُحَدِّثُ النَّاسَ بِالْحَدِيثِ بَعْدَ مَا كُفَّ بَصَرُهُ؛ روزی علی علیه السلام مردم را سوگند داد که هر کس از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیده است که می‌فرمود: هرکس من مولای او هستم، علی مولای اوست، گواهی دهد. گروهی به‌نفع او شهادت دادند، اما زید بن ارقم سکوت کرد و شهادت نداد، در حالی که این حدیث را می‌دانست. پس علی علیه السلام او را نفرین کرد که بینایی‌اش را از دست بدهد؛ در نتیجه نابینا شد و پس از نابینایی نیز این حدیث را برای مردم نقل می‌کرد».

با این همه، سید محسن امین معتقد است: از آنجا که چنین روایتی درباره براء بن عازب هم آمده، ظاهراً روایت‌هایی که کتمان شهادت را به زید نسبت داده‌اند او را با براء اشتباه کرده‌اند؛ چرا که راویان بسیاری، حدیث غدیر را از زید نقل کرده‌اند. علاوه بر اینکه، زید از کسانی است که علی را از دیگران برتر می‌دانسته و از یاران ویژه آن حضرت بوده است.

زندگی‌نامه

به‌نقل از منابع، زید بن ارقم بن زید بن قیس بن نعمان بن مالک از قبیله خزرج و از انصار است. به‌نوشته سید محسن امین، تراجم‌نگار شیعه، درباره کنیه او اختلاف است و عناوینی چون ابوسعد، ابوانیسه، ابوعمرو، ابوعامر، ابوسعیده، ابن‌عدی، ابوعماره، ابوحمزه و ابوانیس برای او ذکر شده است. به‌نوشتهٔ امین، تاریخ دقیق تولد او مشخص نیست و سال وفاتش نیز مورد اختلاف است؛ ابن‌سعد کاتب واقدی، حاکم نیشابوری و ابن عبدالبر قرطبی، وفات او را در کوفه در سال ۶۸ هجری قمری دانسته‌اند و برخی سال‌های ۶۵ یا ۶۶ را ذکر کرده‌اند.

در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله

نقل شده که زید بن ارقم در هفده غزوه همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده است. نخستین غزوه او، بنی‌مصطلق (مُرَیسیع) برشمرده شده و گفته شده که او، به‌دلیل کمی سن، در بدر و احد حضور نداشته است.

مهم‌ترین رویداد زندگی او در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله، گزارش سخنان عبدالله بن ابی، رئیس منافقان مدینه، دانسته شده که پس از درگیری مهاجر و انصار بر سر آب، گفته بود: «به‌خدا سوگند، اگر به مدینه بازگردیم، عزیزان (انصار) مهاجران زبون را از آنجا بیرون خواهند کرد». زید این سخن را به پیامبر صلی الله علیه و آله گزارش داد. عبدالله بن ابی سخن خود را انکار کرد و انصار نیز از او حمایت کردند و زید را به خطا در نقل متهم ساختند. در این هنگام، سوره منافقون نازل شد و آیه ۸ آن سخن عبدالله را بازگو کرد.

پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله

زید بن ارقم از نخستین کسانی دانسته شده که پس از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام روی آورد. نقل شده که او در واقعه سقیفه، معتقد بود که اگر امیرالمؤمنین علیه السلام برای خلافت مطرح شود، کسی با او مخالفت نخواهد کرد. نقل شده که او همراه با امیرالمؤمنین علیه السلام در جنگ صفین شرکت داشت و از یاران ویژه او بوده است.

در جریان واقعه عاشورا

گفته شده که از زید بن ارقم دو گزارش مهم درباره کربلا به ثبت رسیده است:

• اعتراض به عبیدالله بن زیاد: هنگامی که سر امام حسین علیه السلام نزد ابن‌زیاد آورده شد و او با چوبدستی به لب‌های آن حضرت می‌زد، زید فریاد برآورد: «ای پسر زیاد! چوبدستی خود را بردار، زیرا من رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدم که لب‌های مبارک خود را بر این لب‌ها می‌نهاد». سپس با صدای بلند گریست. ابن زیاد او را تهدید به قتل کرد، اما زید ادامه داد: «روزی رسول خدا حسن و حسین را بر زانوان خود نشاند و فرمود: خدایا این دو و مؤمنان صالح را به تو می‌سپارم؛ اکنون بگو با امانت رسول خدا چه کرده‌ای؟» پس از این گفت‌وگو، زید از مجلس بیرون رفت و هنگام عبور، گفت: «بنده‌ای مالک آزاده‌ای شده است… ای مردم عرب! شما پس از این روز، برده‌اید! فرزند فاطمه را کشتید و پسر مرجانه را فرمانروا ساختید».
• قرائت قرآن توسط سر مطهر امام حسین علیه السلام: زید نقل کرده که هنگامی که سر امام حسین علیه السلام بر نیزه در کوفه عبور داده می‌شد، شنید که سر، آیه ۹ سوره کهف را تلاوت می‌کند: «آیا پنداشته‌ای که اصحاب کهف و رقیم از نشانه‌های شگفت‌انگیز ما بوده‌اند؟»؛ زید گفت: به‌خدا سوگند که سر تو از اصحاب کهف شگفت‌تر است.

جایگاه رجالی

گزارش شده که زید بن ارقم در منابع رجالی امامیه و اهل‌سنت از صحابه ثقه و مورد اعتماد شمرده شده است. روایات متعدد او در کتب معتبر همچون مسند احمد، سنن نسائی، مستدرک حاکم و معجم طبرانی نقل شده که نشان‌دهنده جایگاه والای او در حدیث است. شهادت او به حدیث غدیر، حضور در صفین و اعتراض به ابن‌زیاد، همگی بر تشیع و وفاداری او به اهل‌بیت علیهم السلام صحه می‌گذارند.

جستارهای وابسته

• فهرست راویان حدیث غدیر از صحابه

منابع

• الأخبار الموفقیات؛ زبیر بن بکار قرشی مکی، تحقیق: سامی مکی العانی، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۱۶ق.
• اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: مهدی رجایی، قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
• الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العبادا؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• الرواة المشترکون بین الشیعة و السنة: دراسه تسلط الضوء علی جانب من احوالهم و آرائهم و النقاط المضیئه فی حیاتهم؛ حسین عزیزی و همکاران، تهران: مرکز التحقیقات و الدراسات العلمیة المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۳۰ق.
• استجلاب ارتقاء الغرف بحب اقرباء الرسول صلی الله علیه و سلم و ذوی الشرف؛ محمد بن عبدالرحمن سخاوی، تحقیق: خالد بابطین، بیروت: دار البشائر الإسلامیة، بی‌تا.
• الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
• اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
• الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
• اعیان الشیعة؛ سید محسن امین عاملی، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
• إکمال تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ مغلطای بن قلیج بن عبدالله بکجری مصری حکری حنفی، تحقیق: ابو عبدالرحمن عادل بن محمد و ابومحمد اسامة بن ابراهیم، بی‌جا: الفاروق الحدیثة للطباعة والنشر، ۱۴۲۲ق.
• الامالی؛ محمد بن حسن طوسی، قم: دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
• الامالی؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: محمدباقر کمره‌ای، تهران: انتشارات کتابچی، ۱۳۷۶ش.
• الامالی؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، تحقیق: حسین استاولی و علی‌اکبر غفاری، قم: منشورات جامعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۳ق.
• الامالی الخمیسیة؛ مرشد بالله یحیی بن حسن شجری جرجانی، تحقیق: محمد حسن محمد حسن اسماعیل، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
• بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• بخش‌های برجای‌مانده کتاب فضائل علی بن ابی‌طالب علیه السلام و کتاب الولایة؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق: رسول جعفریان، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۱۹ق.
• البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
• بشارة المصطفی لشیعة المرتضی؛ عمادالدین محمد بن علی طبری آملی، نجف: المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۳ق.
• بغیة الطلب فی تاریخ حلب؛ احمد بن هبةالله عقیلی (ابن‌عدیم)، تحقیق: سهیل زکار، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• البیان و التعریف فی أسباب ورود الحدیث الشریف؛ ابن‌حمزه ابراهیم بن محمد حسینی حنفی شافعی، بیروت: المکتبة العلمیة، ۱۴۰۲ق.
• تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
• تاریخ الخلفاء؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، تحقیق: ابراهیم صالح، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۷ق.
• تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بی‌نا، بی‌تا.
• تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابن‌عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
• تاریخ واسط؛ اسلم بن سهل رزّاز واسطی مشهور به بَحْشَل، تحقیق: کورکیس عواد، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۰۶ق.
• تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۱ش.
• التحصین لاسرار ما زاد من أخبار کتاب الیقین؛ سید رضی‌الدین علی بن طاووس حلی، قم: مؤسسة دار الکتاب (الجزائری)، ۱۴۱۳ق.
• تحفة الأشراف بمعرفة الأطراف؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: عبدالصمد شرف‌الدین، بی‌جا: المکتب الإسلامی و الدار القیّمة، ۱۴۰۳ق.
• تذکرة الخواص؛ یوسف بن قزاوغلی (سبط ابن‌جوزی)، تحقیق: محمدصادق بحرالعلوم، تهران: مکتبة نینوی الحدیثة، بی‌تا.
• تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۸۰ق.
• تفسیر نور الثقلین؛ عبدعلی بن جمعه حویزی، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم: انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
• تهذیب التهذیب؛ ابن‌حجر احمد بن علی عسقلانی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ یوسف بن عبدالرحمن مزی، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق.
• تیسیر المطالب فی أمالی أبی طالب؛ ابن‌هارون یحیی بن حسین، تحقیق: عبدالله بن حمود عزی، صنعا: مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۲ق.
• تیسیر الوصول الی جامع الأصول من حدیث الرسول؛ ابن‌دیبع عبدالرحمن بن علی شیبانی، مصر: مکتبة السلفیة، ۱۳۴۶ق.
• جامع الأصول فی أحادیث الرسول؛ مبارک بن محمد جزری (مجدالدین ابن‌اثیر)، تحقیق: عبد القادر الأرنؤوط، بی‌جا: مکتبة الحلوانی و مطبعة الملاح و مکتبة دار البیان، ۱۳۹۲ق.
• جمع الجوامع المعروف بالجامع الکبیر؛ عبدالرحمن بن ابوبکر سیوطی، قاهره: الأزهر الشریف، ۱۴۲۶ق.
• جمع الفوائد من جامع الأصول و مجمع الزوائد؛ محمد بن محمد سوسی، تحقیق: سلیمان بن دریع عازمی، بیروت: دار ابن حزم، بی‌تا.
• جمل من أنساب الأشراف؛ احمد بن یحیی بن داود بلاذری، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
• جواهر المطالب فی مناقب الامام علی بن ابی‌طالب علیه السلام؛ شمس‌الدین محمد بن احمد دمشقی باعونی شافعی، تحقیق: محمدباقر محمودی، قم: مجمع إحیاء الثقافة الاسلامیة، ۱۴۱۵ق.
• الجوهر الثمین فی سیر الملوک و السلاطین؛ ابراهیم بن محمد علائی (ابن‌دقماق)، تحقیق: محمد کمال الدین علی، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۲۸ق.
• چهارده قرن با غدیر (اتمام حجت‌ها، بحث‌های علمی، مناظرات، میراث مکتوب، شعر و ادب، یادگارها و یادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
• الحاوی للفتاوی فی الفقه و علوم التفسیر و الحدیث و الأصول و النحو و الإعراب و سائر الفنون؛ عبدالرحمن بن ابوبکر سیوطی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
• خصائص الأئمة علیهم السلام؛ محمد بن حسین شریف الرضی، تحقیق: محمدهادی امینی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۶ق.
• الخصائص العلویة علی سائر البریة؛ محمد بن احمد نطنزی، تحقیق: علی آل‌کوثر، قم: مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة، ۱۴۳۳.
• خصائص الوحی المبین فی مناقب أمیرالمؤمنین؛ یحیی بن حسن حلی (ابن‌بطریق)، تحقیق: مالک محمودی، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۱۷ق.
• خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب رضی الله عنه؛ احمد بن علی نسائی، تحقیق: دانی بن منیر آل زهوی، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۴ق.
• خلاصة تذهیب تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ احمد بن عبدالله خزرجی، تحقیق: عبدالفتاح أبوغدة، حلب و بیروت: مکتب المطبوعات الإسلامیة و دار البشائر، ۱۴۱۶ق.
• در السحابة فی مناقب القرابة و الصحابة؛ محمد بن علی شوکانی، تحقیق: حسین بن عبدالله عمری، دمشق: دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
• رسالة طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه؛ محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
• روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی؛ محمود بن عبدالله آلوسی بغدادی، تحقیق: علی عبد الباری عطیة، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
• الروضة الندیة شرح التحفة العلویة؛ امیر محمد بن اسماعیل صنعانی، تحقیق: مرتضی بن زید محطوری، صنعا: مکتبة مرکز بدر العلمی و الثقافی، بی‌تا.
• الریاض النضرة فی مناقب العشرة؛ محب‌الدین احمد بن عبدالله طبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
• سبل الهدی والرشاد، فی سیرة خیر العباد و ذکر فضائله و أعلام نبوته و أفعاله و أحواله فی المبدأ و المعاد؛ محمد بن یوسف صالحی شامی، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۴ق.
• أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (ابن اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
• سلسلة الأحادیث الصحیحة وشیء من فقه‌ها وفوائدها؛ محمد ناصرالدین آلبانی، ریاض: مکتبة المعارف للنشر والتوزیع، ۱۴۱۵ق.
• سنن الترمذی؛ محمد بن عیسی ترمذی، تحقیق: احمد محمد شاکر، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۹ق.
• السنن الکبری؛ أحمد بن الحسین بن علی بن موسی الخُسْرَوْجِردی الخراسانی (ابوبکر بیهقی)، تحقیق: محمد عبد القادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۴ق.
• السنن الکبری للنسائی؛ احمد بن علی نسائی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
• الشذور الذهبیة فی تراجم الأئمة الإثنی عشر عند الإمامیة شمس‌الدین محمد بن علی بن طولون دمشقی صالحی حنفی، تحقیق: صلاح‌الدین المنجد، بی‌جا: منشورات الرضی، بی‌تا.
• شرح مشکل الآثار؛ احمد بن محمد طحاوی، تحقیق: شعیب الأرنؤوط، بیروت: دار صادر، ۱۴۱۵ق.
• شرح نهج‌البلاغة؛ عبدالحمید بن هبة الله (ابن ابی‌الحدید معتزلی)، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، بی‌تا.
• صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان؛ محمد بن حبان بستی، تحقیق: شعیب الأرنؤوط، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
• صحیح مسلم؛ مسلم بن حجاج نیشابوری، تحقیق فؤاد عبدالباقی، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۲ق.
• الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم؛ علی بن محمد نباطی عاملی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران: مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۴ق.
• الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس (سید بن طاووس)، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
• العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة؛ رضی‌الدین علی بن یوسف حلی، تحقیق: سید مهدی رجایی، قم: انتشارات کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۸ق.
• العسل المصفی من تهذیب زین الفتی فی شرح سورة هل أتی؛ احمد بن محمد عاصمی، محمدباقر محمودی، قم: مجمع إحیای فرهنگ اسلامی، ۱۴۱۸ق.
• العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین؛ محمد بن احمد فاسی، تحقیق: محمد عبدالقادر احمد عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
• عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال؛ عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی‏، تحقیق: محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی‏، قم: مؤسسة الإمام المهدی علیه السلام، ۱۳۸۲ش.
• غدیر در قرآن، قرآن در غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
• الفتح الکبیر فی ضم الزیادة إلی الجامع الصغیر؛ یوسف بن اسماعیل نبهانی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۳ق.
• فرائد السمطین؛ ابراهیم بن محمد حموی جوینی، تحقیق: محمدباقر محمودی، بیروت: مؤسسة المحمودی، ۱۳۹۸ق.
• فصل الخطاب؛ محمد بن محمد بن محمود حافظی بخاری (خواجه محمد پارسا)، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۱ش.
• الفصول المهمة فی معرفة الأئمة؛ علی بن محمد (ابن‌صباغ مالکی)، تحقیق: سامی غریری، قم: دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
• فضائل الثقلین من کتاب توضیح الدلائل علی ترجیح الفضائل؛ احمد بن محمد ایجی، تحقیق: حسین حسنی بیرجندی، تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۲۸ق.
• فضائل الخلفاء الأربعة و غیرهم؛ ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی، تحقیق: صالح بن محمد عقیل، مدینه: دار البخاری، ۱۴۱۷ق.
• فضائل الصحابة؛ احمد بن محمد حنبل، تحقیق وصی‌الله بن محمد عباس، قاهره: دار ابن الجوزی، ۱۴۳۰ق.
• قطف الأزهار المتناثرة فی الأخبار المتواترة؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، تحقیق: خلیل محیی‌الدین منیس، بیروت: المکتب الاسلامی، ۱۴۰۵ق.
• الکامل فی ضعفاء الرجال؛ ابواحمد بن عدی جرجانی، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
• کتاب الفوائد (الغیلانیات)؛ أبوبکر محمد بن عبدالله بغدادی شافعی بزاز، تحقیق: حلمی کامل أسعد عبد الهادی، ریاض: دار ابن الجوزی، ۱۴۱۷ق.
• کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
• کشف الأستار عن زوائد البزار؛ علی بن ابوبکر هیثمی، تحقیق: حبیب الرحمن الأعظمی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۳۹۹ق.
• کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن یوسف گنجی شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، تهران: دار إحیاء تراث أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۴ق.
• کمال الدین و تمام النعمة؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
• کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال؛ علاءالدین علی بن حسام‌الدین متقی هندی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۹ق.
• الکنی و الاسماء؛ محمد بن أحمد دولابی رازی، تحقیق: أبوقتیبه نظرمحمد فاریابی، بیروت: دار ابن‌حزم، ۱۴۲۱ق.
• لقط اللآلی المتناثره فی الاحادیث المتواتره؛ محمد مرتضی حسینی زبیدی، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۹۸۵م.
• مجمع الأحباب و تذکرة أُولی الألباب؛ محمد بن حسن واسطی، جده: دار المنهاج، ۱۴۲۸ق.
• مجمع الزوائد و منبع الفوائد؛ علی بن ابوبکر هیثمی، تحقیق: تحقیق: حسام الدین القدسی، قاهره: مکتبة القدسی، ۱۴۱۴ق.
• مختصر إتحاف السادة المهرة بزوائد المسانید العشرة؛ احمد بن ابوبکر بوصیری، تحقیق: سید کسروی حسن، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
• مختصر زوائد مسند البزار علی الکتب الستة و مسند أحمد؛ ابن‌حجر احمد بن علی عسقلانی، تحقیق: صبری بن عبدالخالق ابوذر، بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة، ۱۴۱۲ق.
• مرقاة المفاتیح شرح مشکاة المصابیح؛ علی بن سلطان‌محمد قاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۳۲ق.
• المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث؛ محمد بن علی حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
• مسند أحمد؛ أحمد بن محمد بن حنبل شیبانی، تحقیق: شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۱ق.
• مسند البزار المنشور باسم البحر الزخار؛ احمد بن عمرو بزار، مدینه منوره: مکتبة العلوم و الحکم، ۱۹۸۸–۲۰۰۹م.
• مشکاة المصابیح؛ محمد بن عبدالله خطیب عمری، تحقیق: سعید محمد لحام، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۱ق.
• مصابیح السنة؛ حسین بن مسعود بغوی، تحقیق: یوسف عبدالرحمن مرعشلی، جمال حمدی ذهبی و محمد سلیم ابراهیم سماره، بیروت: دارالمعرفة، ۱۴۰۷ق.
• مصباح الزجاجة فی زوائد ابن ماجه؛ احمد بن ابوبکر بوصیری، تحقیق: محمد المنتقی الکشناوی، بیروت: دار العربیة، ۱۴۰۳ق.
• مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول علیهم السلام؛ محمد بن طلحه نصیبی، تحقیق: ماجد بن احمد العطیه، بیروت، مؤسسة ام القری للتحقیق و النشر، ۱۴۲۰ق.
• مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول؛ محمد بن طلحه نصیبی شافعی، تحقیق: سید عبدالعزیز شافعی، بیروت: مؤسسة البلاغ، ۱۴۱۹ق.
• المعتصر من المختصر من مشکل الآثار؛ یوسف بن موسی حنفی، بیروت: عالم الکتب، بی‌تا.
• معجم ابن الاعرابی؛ ابوسعید بن الأعرابی أحمد بن محمد بصری صوفی، تحقیق: عبدالمحسن بن ابراهیم بن احمد الحسینی، ریاض: دار ابن الجوزی، ۱۴۱۸ق.
• المعجم الأوسط؛ سلیمان بن احمد طبرانی، تحقیق: طارق بن عوض الله بن محمد و عبد المحسن بن ابراهیم الحسینی، قاهره: دار الحرمین، بی‌تا.
• معجم الصحابة؛ عبدالله بن محمد بغوی، تحقیق: محمد الأمین بن محمد الجکنی، کویت: مکتبة دار البیان، ۱۴۲۱ق.
• معجم الفروق اللغویة؛ حسن بن عبدالله (ابوهلال عسکری)، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۲ق.
• المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد طبرانی، تحقیق: حمدی سلفی، قاهره: مکتبة ابن تیمیة، بی‌تا.
• معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة؛ سید ابوالقاسم خویی، ایران: بی‌نا، ۱۴۱۳ق.
• معرفة الصحابة؛ ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی، تحقیق: عادل بن یوسف عزازی، ریاض: دار الوطن للنشر، ۱۴۱۹ق.
• المناقب؛ علی بن محمد بن شافعی (ابن‌مغازلی)، تحقیق: محمدباقر بهبودی، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.
• المناقب؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، تحقیق: مالک محمودی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
• مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
• مناقب الإمام أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب علیه السلام؛ محمد بن سلیمان کوفی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، قم: مجمع إحیای فرهنگ اسلامی، ۱۴۲۳ق.
• منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة؛ حبیب‌الله بن محمد خویی، تحقیق: ابراهیم میانجی، تهران: مکتبة الاسلامیة، ۱۴۰۰ق.
• میزان الاعتدال فی نقد الرجال؛ شمس‌الدین محمد بن احمد ذهبی، تحقیق: علی محمد بجاوی، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر، ۱۳۸۲ق.
• نخب المناقب لآل أبی طالب علیهم السلام؛ ابوعبدالله حسین بن جبر، تحقیق: مهدی رجایی، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۳۳ق.
• نزل الابرار بما صح من مناقب اهل البیت الاطهار؛ محمد بن معتمد بدخشانی، تحقیق: محمدهادی امینی، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام العامة، ۱۴۰۳ق.
• نزهة الناظرین فی الاخبار و الآثار المرویة عن الانبیاء و الصالحین؛ تقی‌الدین عبدالملک بن علی حلبی مشهور به عبید ضریر، بیروت: دار البشائر، ۱۴۱۲ق.
• نظم المتناثر من الحدیث المتواتر؛ محمد بن جعفر کتانی، مصر: دار الکتب السلفیة للطباعة والنشر، بی‌تا.
• نفحات اللهوت فی لعن الجبت و الطاغوت؛ علی بن عبدالعال کرکی (محقق کرکی)، تهران: مکتبة نینوی الحدیثة، بی‌تا.
• نهایة الأرب فی فنون الأدب؛ احمد بن عبدالوهاب نویری، قاهره: وزارة الثقافة و الارشاد القومی (المؤسسة المصریة العامة)، بی‌تا.
• نهج الولایة؛ زین‌الدین علی بن یوسف بن جبیر، مشهد: مجتمع امام هادی علیه السلام، ۱۴۱۸ق.
• واقعه قرآنی غدیر: گزارش سفر یک‌ماهه پیامبر برای اعلان ولایت در سایه آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
• الوافی بالوفیات؛ خلیل بن أیبک بن عبدالله صفدی، تحقیق: أحمد الأرناؤوط و ترکی مصطفی، بیروت: دار إحیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
• وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی؛ علی بن عبدالله سمهودی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.