حدیث غدیر

حدیث غدیر، از مشهورترین و بلندآوازه‌ترین احادیث نبوی، که بسیاری از محدّثان و عالمان اسلامی بر صحت و تواتر آن تأکید و از آن برای اثبات وجود نص بر ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام استفاده کرده‌اند. برخی متکلمان شیعه، علاوه بر اثبات ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام با اتکا بر آن، عصمت امیرالمؤمنین علیه السلام و وجوب اطاعت از او را اثبات کرده‌اند. اصلی‌ترین روایت حدیث غدیر عبارت «مَنْ کُنْتُ مَولاهُ فَعَلِیٌ مَولاهُ؛ هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست» است.

حدیث غدیر

اطلاعات حدیث
موضوع	ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام
صادره از	پیامبر صلی الله علیه و آله
راوی اصلی	راویان مختلف
اعتبار سند	متواتر • صحیح
منابع شیعه	عبقات الانوار
منابع سنی	مسند احمد بن حنبل
مؤید قرآنی	آیه ۶ سوره احزاب

از سوی متکلمان شیعه، دلالت حدیث غدیرْ ولایت و خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته شده است. این متکلمان معتقدند که برداشت آنان از مفهوم حدیث غدیر را پاره‌ای شواهد تاریخی تأیید کرده است؛ از جمله: مناشدات و احتجاجات به آن از معصومانی چون امیرالمؤمنین علیه السلام، حضرت زهرا سلام الله علیها، امام حسن علیه السلام، امام حسین علیه السلام، برخی از خلفا همچون عمر بن عبدالعزیز و مأمون عباسی و برخی مشاهیر صحابه و تابعین مانند عمار یاسر و عبدالله بن جعفر نقل شده است.

به‌نوشته سید محمدحسین طباطبایی (درگذشت: ۱۳۶۰ش)، مفسر و محقق شیعه، بسیاری از عالمان شیعه و اهل سنت به تواتر حدیث غدیر اعتراف کرده‌اند؛ از جمله عالمان شیعه که حدیث غدیر را متواتر دانسته‌اند به کسانی چون شیخ طوسی و علامه حلی اشاره شده است. از میان معتقدان به تواتر یا صحت حدیث غدیر در میان اهل سنت به افراد زیر اشاره شده است: شمس‌الدین ذهبی (درگذشت: ۷۴۸ق)، ابن‌کثیر دمشقی (درگذشت: ۷۷۴ق) و ابن‌حجر عسقلانی (درگذشت: ۸۵۲ق). در برخی منابع، در ضمن راویان حدیث غدیر، از صحابه، تابعین و عالمانی که این حدیث را روایت کرده‌اند یاد شده است؛ علاوه بر این به عالمانی که درباره این حدیث دست به تألیف زده‌اند هم پرداخته شده است.

جایگاه و اهمیت

حدیث غدیر از مشهورترین و بلندآوازه‌ترین احادیث نبوی شمرده شده که بسیاری از محدّثان و عالمان بر صحت و تواتر آن تأکید کرده‌اند. متکلمان شیعه از این حدیث برای اثبات وجود نص بر ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام استفاده کرده‌اند.

جایگاه حدیث غدیر از نظر اتقان روایی و روشنی در دلالت چنان دانسته شده که محمد مرعی الامین (درگذشت: ۱۳۸۳ق)، عالم اهل سنت مستبصر (شیعه‌شده)، می‌گوید: بدون مبالغه می‌توان گفت که شیعه اگر غیر از حدیث غدیر دلایل دیگری از قرآن و روایات شیعه و اهل سنت و اعترافات عالمان بزرگ اهل سنت و شهادت تاریخ در دست نداشتند، همین خبر صحیح به‌تنهایی در اثبات عقیده شیعه در مسئله خلافت و حکومت کفایت می‌کرد؛ زیرا این حدیث همان ولایت و حاکمیت مطلقی را، که پیغمبر بر تمام مسلمان‌ها داشته و مورد پذیرش عمومی بوده، تنها برای امیرالمؤمنین علیه السلام ثابت می‌کند.

برخی متکلمان شیعه، علاوه بر اثبات ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام، عصمت امیرالمؤمنین علیه السلام و وجوب اطاعت از او را با تکیه بر حدیث غدیر اثبات کرده‌اند.

در اثبات عصمت، برای نمونه، از نظر ابن‌شهرآشوب مازندرانی (درگذشت: ۵۸۸)، محدث و متکلم شیعه، با اثبات ولایت بر اساس حدیث غدیر، به‌صورت مطلق، وجوب اطاعت، دوستی و یاری امیرالمؤمنین علیه السلام است و حرمت دشمنی با او دشمنی لازم می‌آید. این اطلاق خود ملازم دوستی و دشمنی با امیرالمؤمنین علیه السلام با دوستی و دشمنی با خدا را لازم می‌کند. از اینجا عصمت او هم ثابت می‌شود، چون اگر خطا می‌کرد، فرمان پیامبر به اطاعت و محبتش بی‌معنا می‌شد.

صورت‌های مختلف روایی

به‌گفته رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه، متن حدیث غدیر به‌شکل‌های مختلفی روایت شده که اصلی‌ترین محور آن عبارت «مَنْ کُنْتُ مَولاهُ فَعَلِیٌ مَولاهُ؛ هرکس من مولای اویم، پس علی مولای اوست» است که در بسیاری از منابع حدیثی مسلمانان، از سنی و شیعه، از قدیم‌ترین ایام نقل شده است؛ با این حال، در منابع حدیثی کهن، شکل‌های کامل‌تری از این روایت هم نقل شده است؛ از جمله:

• «مَنْ کُنْتُ مَولاهُ فَعَلِیٌ مَولاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ؛ هر کس من مولای اویم، پس علی مولای اوست؛ خداوندا دوست بدار هر که او را دوست دارد و دشمن بدار هرکه با او دشمنی کند».
• «مَنْ کُنْتُ مَولاهُ فَعَلِیٌ مَولاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَه‏؛ هر کس من مولای اویم، پس علی مولای اوست؛ خداوندا دوست بدار هر که او را دوست دارد و دشمن بدار هرکه با او دشمنی کند؛ یاری کن یاری‌گر او را و خار کن خوارکننده او را».
• «مَنْ کُنْتُ وَلِیَّهُ فَعَلِیٌّ وَلِیُّهُ؛ هرکس من ولی او هستم، پس علی ولی اوست».

دو متن صحیح از دو منبع معتبر اهل سنت

سید علی حسینی میلانی، فقیه و متکلم، شیعه در کتاب خود دو نقل از حدیث غدیر را به‌عنوان نمونه از منابع معتبر اهل سنت با سند صحیح نقل کرده است:

• روایت احمد بن حنبل از زید بن ارقم در کتاب مسند: «قَالَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ: وَأَنَا أَسْمَعُ، نَزَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِوَادٍ يُقَالُ لَهُ: وَادِي خُمٍّ فَأَمَرَ بِالصَّلَاةِ فَصَلَّاهَا بِهَجِيرٍ، قَالَ: فَخَطَبَنَا، وَظُلِّلَ لِرَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِثَوْبٍ عَلَى شَجَرَةِ سَمُرَةٍ مِنَ الشَّمْسِ، فَقَالَ: " أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ، أَوْ أَلَسْتُمْ تَشْهَدُونَ، أَنِّي أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ؟ " قَالُوا: بَلَى، قَالَ: " فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ، فَإِنَّ عَلِيًّا مَوْلَاهُ، اللهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ؛ زید بن ارقم گفت: همراه رسول خدا صلى اللّٰه عليه و آله در سرزمينى به نام «خمّ» فرود آمديم. پيامبر خدا صلى اللّٰه عليه و آله به نماز امر فرمود و در شدّت گرما نماز را به‌پا داشت و پس از آن براى ما خطبه‌اى ايراد فرمود. براى آن سرور -با پارچه‌اى كه بر درخت تنومندى انداخته بودند- سايبانى آماده شد. آن بزرگوار در ضمن خطبه‌اش چنين فرمود: آيا نمى‌دانيد؟ آيا شهادت نمى‌دهيد كه من به هر مؤمنى از خودش (در تمام امور) سزاوارترم؟ همهٔ مخاطبان در جواب گفتند: آرى. حضرت فرمود: هر كه من مولا و سرپرست او هستم، پس على مولا و سرپرست اوست. خدايا! دشمن بدار هر كه با على دشمنى ورزد؛ و دوست بدار آن كه با او از در دوستى در آيد».
• روایت احمد بن علی نسائی (درگذشت: ۳۰۳) به سند صحیح از زید بن ارقم در خصائص امیرالمؤمنین علیه السلام: عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ: لَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ عَنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَ نَزَلَ غَدِيرَ خُمٍّ أَمَرَ بَدَوْحَاتٍ فَقُمِمْنَ، ثُمَّ قَالَ: «كَأَنِّي قَدْ دُعِيتُ فَأَجَبْتُ؛ إِنِّي تَرَكْتُ فِيكُم الثَّقَلَيْنِ، أَحَدُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ الْآخِرِ؛ كِتَابَ اللّٰهِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونِي فِيهِمَا، فَإِنَّهُمَا لَنْ يَتَفَرَّقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ» ثُمَّ قَالَ: «إِنَّ اللّٰهَ مَوْلَايَ، وَ أَنَا وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ» ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِ عَلِيٍّ، فَقَالَ: «مَنْ كُنْتُ وَلِيُّهُ؛ فَهَذَا وَلِيُّهُ، اللّٰهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ»؛ هنگامى كه رسول خدا صلى اللّٰه عليه و آله از حجّة الوداع مراجعت مى‌فرمود، در غدير خمّ فرود آمد. امر فرمود كه زير درختان آن جا را جارو کردند؛ سپس فرمودند: گويا به سوى حقّ تعالى فرا خوانده شده‌ام؛ از اين رو دعوت او را اجابت كردم. به راستى كه من در ميان شما دو گوهر گرانبها به جاى مى‌گذارم كه يكى از آن دو بزرگ‌تر از ديگرى است: قرآن كتاب خدا و عترتم كه اهل بيت من هستند. پس توجّه داشته باشيد كه پس از من با آن دو چگونه رفتار خواهيد كرد. همانا آن دو هرگز از يك‌ديگر جدا نمى‌شوند تا اين كه در كنار حوض كوثر بر من وارد شوند. سپس فرمود: به‌راستى كه خداوند مولا و سرپرست من است و من ولىّ و سرپرست هر مؤمنى هستم. آنگاه دست على عليه السلام را گرفت و فرمود: هر كس من سرپرست او هستم، پس اين (على) سرپرست اوست».

دلالت

مقالهٔ اصلی: دلالت حدیث غدیر بر امامت

از سوی متکلمان شیعه دلالت حدیث غدیر ولایت و خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته شده است؛ برای نمونه می‌توان به سید مرتضی، شیخ طوسی و علامه حلی اشاره کرد. این متکلمان برای اثبات سخن خود بر دلالت لفظ «مولی» در حدیث غدیر بر اولویت در تصرف و ولایت استدلال کرده‌اند و از آن ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام را نتیجه گرفته‌اند؛ برای نمونه شیخ صدوق نوشته که با اثبات لزوم و وجوب اطاعت از امیرالمؤمنین علیه السلام، او مستحق امامت خواهد شد زیرا امامت به معنای پیروی و اطاعت‌کردن و مطابق خواست امام عمل‌کردن و سخن گفتن است.

این متکلمان معتقدند که برداشت آنان از مفهوم حدیث غدیر را پاره‌ای شواهد تاریخی تأیید کرده است؛ از جمله:

• شواهدی چون برخی عبارات خطبه مانند «اللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَعادِ مَنْ عاداهُ وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ؛ خداوندا دوست بدار هر که علی را دوست بدارد و یاری فرما هرکه او را یاری دهد و خوار گردان هرکه او را خوار کند»؛
• مناشده‌های اهل بیت علیهم السلام به خطبه غدیر؛ از جمله مناشده رحبه توسط امیرالمؤمنین علیه السلام؛
• نزول آیاتی چون آیه اکمال و آیه تبلیغ؛
• نزول آیات ۱ تا ۳ سوره معارج درباره نزول عذاب بر منکر ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام پس از واقعه غدیر؛
• تبریک‌گفتن خلیفه اول و دوم به امیرالمؤمنین علیه السلام برای نصب به ولایت.
• اشعاری چون اشعار حسان بن ثابت که در آن به نصب امیرالمؤمنین علیه السلام به ولایت در غدیر اشاره شده است.

مناشدات و احتجاجات

مناشدات به حدیث غدیر عبارت از گواهی‌گرفتن و قسم‌دادن شاهدان بیان حدیث غدیر پس از رخداد برای تأیید آن دانسته شده است. عبدالحسین امینی (درگذشت:۱۳۹۰ق) در جلد نخست کتاب الغدیر در بخشی با عنوان «المناشدة و الاحتحاج بحدیث الغدیر الشریف» به بررسی گواهی گرفتن‌ها و استدلال‌های افراد مختلف به حدیث غدیر، در جهت اثبات وقوع حادثه غدیر ونیز دلالت آن بر خلافت بلافصل امیرالمؤمنین علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله پرداخته است.

گزارش شده که علامه امینی در این قسمت از کتاب، به‌نقل از منابع اهل سنت، نُه مناشده و دوازده احتجاج و نیز حدیث رکبان را آورده که در آن سوارانی در محضر امیرالمؤمنین علیه السلام به شنیدن حدیث غدیر گواهی می‌دهند. علامه امینی ضمن تأکید بر ثقه‌بودن راویان این احادیث نزد عامه، تواتر حدیث غدیر را نیز نتیجه‌گیری کرده و در ضمن آن تحریف‌هایی را که در بیان این نقل‌ها صورت گرفته، آشکار ساخته است.

برخی از این مناشدات و احتجاجات به حدیث غدیر از معصومانی چون امیرالمؤمنین علیه السلام، حضرت زهرا سلام الله علیها، امام حسن علیه السلام، امام حسین علیه السلام، برخی از خلفا همچون عمر بن عبدالعزیز و مأمون عباسی و برخی مشاهیر صحابه و تابعین مانند عمار یاسر و عبدالله بن جعفر نقل شده است. مناشده در شورای شش‌نفره برای انتخاب خلیفه پس از قتل عمر بن خطاب، مناشده در حضور جمعی از انصار و مهاجرین در زمان خلافت عثمان، مناشده در ماجرای رُحْبَه و احتجاج با طلحه در جریان جنگ جمل از جمله مناشدات و احتجاجات امیرالمؤمنین علیه السلام به حدیث غدیر برشمرده شده است.

تواتر

به‌نوشته سید محمدحسین طباطبایی (درگذشت: ۱۳۶۰ش)، مفسر و محقق شیعه، بسیاری از عالمان شیعه و اهل سنت به تواتر حدیث غدیر اعتراف کرده‌اند؛ از جمله عالمان شیعه که حدیث غدیر را متواتر دانسته‌اند به کسانی چون شیخ طوسی و علامه حلی اشاره شده است. برای نمونه شیخ طوسی معتقد است که مسلمان در صحت این حدیث اجماع دارند، اما در معنای آن با یکدیگر اختلاف‌نظر دارند.

از میان معتقدان به تواتر یا صحت حدیث غدیر در میان اهل سنت به افراد زیر اشاره شده است:

• شمس‌الدین ذهبی (درگذشت: ۷۴۸ق): ذهبی در چند کتاب خود از کثرت طرق حدیث غدیر اظهار شگفتی کرده و گفته که پس از دیدن این کثرت به روی دادن این رخداد یقین کرده است. این اعجاب ذهبی موجب شده که او خود کتابی درباره حدیث غدیر و طرق آن با عنوان طرق حدیث من کنت مولاه بنویسد و در آن با دیگر بر تواتر و صدور حدیث غدیر از پیامبر صلی الله علیه و آله اذعان کند.
• ابن‌کثیر دمشقی (درگذشت: ۷۷۴ق): او نیز از قول استادش ذهبی بر تواتر و یقین در صدور حدیث غدیر اذعان می‌کند و می‌نویسد: «ذهبی گفت: این حدیث به‌صورت متواتر نقل شده است و من یقین کردم که از رسول خدا صلی الله علیه و آله صادر شده است، اما جمله اللهم وال من والاه نیز سندش قوی است».
• ابن‌حجر عسقلانی (درگذشت: ۸۵۲ق): ابن‌حجر درباره حدیث غدیر در یکی از آثار خود چنین نوشته است: «ابن‌جریر [طبری] حدیث غدیر را از طرق گوناگون در کتاب مستقلی، با تصحیح آن جمع‌آوری کرده است و کسی که به اسناد آن توجه خاص کرده است، ابن عقده است؛ او این حدیث را از زبان بیش از هفتاد صحابی نقل کرده است».
• جلال‌الدین سیوطی (درگذشت: ۹۱۱ق): از سیوطی قول به تواتر حدیث غدیر نقل شده است. محمد بن علی حدادی مناوی (درگذشت: ۱۰۳۱ق) در شرح خود بر جامع صغیر سیوطی او را از جمله معتقدان تواتر حدیث غدیر برمی‌شمرد: «مصنف (سیوطی) گفته است که حدیث غدیر متواتر است».
• ابن‌حجر هیتمی (درگذشت: ۹۷۴ق): او در کتاب مشهورش، الصَّواعِق المُحْرِقَة فِی الرَّدِّ عَلی اَهْلِ البِدَع وَ الزَّنْدَقَة، که علیه شیعه نوشته، درباره حدیث غدیر چنین نوشته است: «در صحت حدیث غدیر شکی نیست؛ زیرا گروهی مانند ترمذی، نسائی و احمد بن حنبل آن را با سند نقل کرده‌اند؛ اسناد این حدیث فراوان است و شانزده تن از اصحاب آن را روایت کرده‌اند و در نقلی که احمد دارد می‌گوید: سی نفر از اصحاب در زمان خلافت علی علیه السلام وقتی که علی از آنان در خواست گواهی بر شنیدن این حدیث از رسول خدا صلی الله علیه و آله نمود، شهادت دادند که آن را از پیامبر شنیده‌اند. بیشتر سندهای این حدیث صحیح و حسن است و سخن کسی که بر سند آن بخواهد ایراد بگیرد ارزش توجه ندارد».
• ملا علی قاری (درگذشت: ۱۰۱۴ق): او درباره حدیث غدیر چنین نوشته است: «حدیث غدیر بدون شک صحیح است؛ بلکه بعضی از حافظان آن را متواتر دانسته‌اند؛ چون در نقل احمد بن حنبل آمده که این حدیث را در زمان خلافت علی علیه السلام بعد از اختلافی که درباره آن پیش آمد، سی تن از اصحاب شهادت دادند که آن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده‌اند».

راویان و منابع

در ضمن راویان حدیث غدیر، از صحابه، تابعین و عالمانی که این حدیث را روایت کرده‌اند یاد شده است؛ علاوه بر این به عالمانی که درباره این حدیث دست به تألیف زده‌اند هم پرداخته شده است. همچنین به برخی منابع روایت حدیث غدیر از آثار اهل سنت و شیعه اشاره شده است:

راویان

مقالهٔ اصلی: فهرست صحابه راوی حدیث غدیر

مقالهٔ اصلی: زنان راوی غدیر

بنا بر نقل عبدالحسین امینی در کتاب الغدیر، ۱۱۰ نفر از صحابه حدیث غدیر را نقل کرده‌اند. میلانی این رقم را به ۱۲۰ صحابی رسانده است.

از میان صحابیان از کسانی چون ابوبکر بن ابی‌قحافه، عمر بن خطاب، عثمان بن عفان، زید بن ارقم، جابر بن عبدالله انصاری، عباس بن عبدالمطلب، عبدالله بن عباس، ابوسعید خدری، سلمان فارسی، عمار بن یاسر، ابوذر غفاری، حذیفة بن یمان، خزیمة بن ثابت، طلحة بن عبیدالله، زبیر بن عوام، انس بن مالک، ابوهریره، عمرو بن حمق خزاعی و زید بن حارثه یاد شده است.

از میان این صحابیان از چند زن هم یاد شده است؛ از جمله: فاطمه زهرا سلام الله علیها، ام سلمه، عایشه بنت ابوبکر، ام هانی و اسماء بنت عمیس.

تابعین

مقالهٔ اصلی: فهرست راویان حدیث غدیر از تابعین

عبدالحسین امینی همچین از ۸۴ نفر از تابعین یاد کرده که حدیث غدیر را روایت کرده‌اند؛ کسانی چون اصبغ بن نباته، حسن بصری، زید بن علی بن حسین علیه السلام، سلیم بن قیس هلالی، سلیمان بن مهران اعمش، طاووس بن کیسان یمانی، عدی بن ثابت انصاری و عمر بن عبدالعزیز.

مؤلفان

مقالهٔ اصلی: فهرست مؤلفان درباره حدیث غدیر

امینی همچنین از ۲۶ تن از عالمان اهل سنت و شیعه یاد کرده که درباره حدیث غدیر دست به تألیف زده‌اند؛ از جمله: محمد بن جریر طبری آملی (درگذشت: ۳۱۰ق) در کتاب الولایة فی طرق حدیث الغدیر از بیش از هفتاد طریق؛ ابن عقده کوفی (درگذشت: ۳۳۳ق) در کتابی با عنوان کتاب الولایة فی طرق حدیث الغدیر از یکصد و پنج طریق؛ أبوبکر محمد بن عمر تمیمی بغدادی مشهور به ابن‌جِعابی (درگذشت: ۳۵۵ق) در کتاب من روی حدیث غدیر خم از ۱۲۵ طریق.

سایر راویان

همچنین ببینید: فهرست راویان حدیث غدیر از عالمان قرن دوم هجری قمری

در گزارشی از عبدالحسین امینی، به غیر از صحابه و تابعین ۳۶۰ نفر از عالمان اهل سنت از قرن دوم تا چهاردهم قمری حدیث غدیر را نقل کرده‌اند.

همچنین ببینید: فهرست راویان حدیث غدیر از عالمان قرن چهاردهم هجری قمری

منابع

گفته شده که حدیث غدیر بیش از آنکه در منابع روایی شیعه نقل شود در منابع روایی اهل سنت آمده است؛ بر این اساس این روایت در بسیاری از منابع فریقین و در معتبرترین منابع آنان نقل شده است. از جمله در منابع اهل سنت به این موارد اشاره شده است: سنن النسائی، سنن ترمذی، سنن ابن‌ماجة، مسند نوشتهٔ احمد بن حنبل، خصائص امیرالمؤمنین از نسائی، المصنف صنعانی، المصنف ابن أبی‌شیبه، المستدرک علی الصحیحین نوشتهٔ حاکم نیشابوری، انساب الاشراف بلاذری، المناقب ابن‌مغازلی و تذکرة الخواص سبط بن جوزی.

به برخی منابع شیعه که حدیث غدیر در آن آمده چنین اشاره شده است: الکافی نوشتهٔ کلینی، عیون اخبار الرضا علیه السلام از شیخ صدوق، تهذیب الاحکام از شیخ طوسی آمالی شیخ طوسی، تفسیر عیاشی، تفسیر قمی و دلائل الامامه نوشته طبری صغری.

کتاب‌شناسی

علاوه بر کتاب‌هایی که در فهرست مؤلفان درباره حدیث غدیر آمد، برخی دیگر از محققان درباره حدیث غدیر دست به نگارش آثاری زده‌اند؛ از جمله این آثار به موارد زیر اشاره شده است:

• الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب نوشتهٔ عبدالحسین امینی که از مشهورترین آثار درباره غدیر است و مؤلف در جلد اول آن به‌صورت مبسوط به حدیث غدیر پرداخته است.
• علی ضفاف الغدیر نوشتهٔ سید عبدالعزیز طباطبایی یزدی که مستدرکی برای تکمیل کتاب الغدیر برشمرده شده و در آن روات حدیث غدیر به همان ترتیب علامه امینی، از صحابه و تابعین و طبقات بعد، به همان سبک و روش ارائه شده‌اند.
• حدیث غدیر سند گویای ولایت نوشته ناصر مکارم شیرازی که چاپ اول آن در سال ۱۳۸۰ش به همت انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام منتشر شده است.
• حدیث الغدیر نوشته سید علی حسینی میلانی که با عنوان نگاهی به حدیث غدیر به فارسی ترجمه شده است.
• حدیث الغدیر فوق الشبهات نوشتهٔ عالم شیعه عمانی حسن عبدالله العجمی که اثری دیگر از او نیز با عنوان رد اباطیل عثمان الخمیس، علی حدیث الغدیر دربارهٔ حدیث غدیر به چاپ رسیده است.
• صحابه و حدیث غدیر نوشته سید مهدی قرشی که در آن به معرفی ۶۹ نفر از صحابه برجسته پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله پرداخته شده که حدیث و واقعه غدیر را نقل کرده‌اند.
• حدیث الغدیر بین ادلّة المثبتین و اوهام المبطلین نوشته سید هاشم میلانی که نویسنده در آن برای اثبات سند و دلالت حدیث غدیر کوشیده و با بهره‌گیری از منابع معتبر کلامی، تفسیری و روایی فریقین (شیعه و سنی) به مهم‌ترین شبهات مرتبط با این حدیث پاسخ داده است.

پانویس

منابع

• الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
• الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العبادا؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• «از روایت غدیر تا روز غدیر»؛ رسول جعغریان، در تارنمای کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، درج: ۲۰ مرداد ۱۳۹۹ش، ۲۳ شهریور ۱۴۰۴ش.
• الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد؛ محمد بن حسن طوسی، بیروت: دارالاضواء، ۱۴۰۶.
• الامالی؛ محمد بن حسن طوسی، قم: دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
• امامت و رهبری؛ مرتضی مطهری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۴۰۱ش.
• انساب الاشراف؛ احمد بن یحیی بلاذری، تحقیق: سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
• البدایة و النهایة؛ إسماعیل بن عمر بن کثیر قرشی دمشقی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
• «تألیفات»، در سایت رسمی حضرت آیت الله سید علی حسینی میلانی، بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۴ش.
• «تحلیل رویکردهای حدیثی عالمه امینی پیرامون احادیث مناشَدَه در کتاب الغدیر»؛ محمدتقی دیاری بیگدلی و دیگران، مجله مطالعات قرآن و حدیث سفینه، سال هجدهم، شماره ۷۰، بهار ۱۴۰۰ش.
• تذکرة الخواص؛ یوسف بن قزاوغلی (سبط ابن‌جوزی)، قم: منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
• تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۸۰ق.
• تفسیر القمی‏؛ علی بن ابراهیم قمی، تحقیق: طیّب موسوی جزائری، قم: دار الکتاب‏، ‏۱۴۰۴ق‏.
• تهذیب الاحکام؛ محمد بن حسن طوسی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، تهران: نشر صدوق، ۱۴۱۷ق.
• تهذیب التهذیب؛ أحمد بن علی بن حجر عسقلانی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق.
• ثمرات الأسفار إلی الأقطار؛ عبدالحسین امینی، تحقیق: مرکز الأمیر لإحیاء التراث الإسلامی، بیروت: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۲۹ق.
• حدیث الغدیر بین أدلة المثبتین و أوهام المبطلین؛ سید هاشم میلانی، کربلا: العتبة العباسیة المقدسة، ۱۴۳۸ق.
• «حدیث غدیر در اثبات عقیده شیعه کافی است»؛ محمد مرعی الامین، ترجمه و اقتباس: حسین حقانی زنجانی، در نشریه درس‌هایی از مکتب اسلام، سال هشتم، شماره ۵، فروردین ۱۳۴۶ش.
• «حدیث غدیر سند گویای ولایت»، در تارنمای گیسوم، بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۴ش.
• خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب رضی الله عنه؛ احمد بن علی نسائی، تحقیق: دانی بن منیر آل زهوی، بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۲۴ق.
• دانشنامه امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ؛ محمد محمدی ری‌شهری و همکاران، تهران: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث (سازمان چاپ و نشر)، ۱۳۸۹ش.
• دلائل الامامة؛ محمد بن جریر طبری صغری، تحقیق: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۳ق.
• «سماحة العلامة الشیخ حسن عبدالله بن علی العجمی العمانی حفظه الله»؛ در تارنمای مرکز الاشعاع الاسلامی، بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۴ش.
• السنن؛ محمد بن یزید بن ماجه قزوینی، تحقیق: شعیب ارنؤوط و همکاران، بیروت: مؤسسة الرسالة، بی‌تا.
• سنن الترمذی؛ محمد بن عیسی ترمذی، تحقیق: احمد محمد شاکر، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۹ق.
• السنن الکبری للنسائی؛ احمد بن علی نسائی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
• سیر اعلام النبلاء؛ شمس‌الدین ذهبی، تحقیق: شعیب الأرناؤوط و محمد نعیم العرقسوسی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ق.
• السیرة النبویة؛ أبی‌الفداء اسماعیل بن کثیر دمشقی، تحقیق: مصطفی عبد الواحد، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزیع، ۱۳۹۶ق.
• الشافی فی الامامة؛ علی بن حسین موسوی (سید مرتضی علم الهدی)، تحقیق: محمدحسین درایتی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۴۱ق.
• شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی الآیات النازلة فی أهل البیت صلوات الله و سلامه علیهم؛ عبیدالله بن عبدالله حسکانی، تحقیق: محمدباقر حسکانی، تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی (مؤسسة الطبع و النشر)، ۱۴۱۱ق.
• الصواعق المحرقة فی الرد علی أهل البدع و الزندقة؛ احمد بن محمد (ابن حجر هیتمی)، تهران: بی‌نا، بی‌تا.
• طرق حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه؛ شمس‌الدین محمد بن احمد ذهبی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۶ق.
• «کتاب صحابه و حدیث غدیر منتشر شد»؛ در تارنمای خبرگزاری بین‌المللی قرآن، درج: ۲۱ فروردین ۱۳۸۶ش، ۲۰ آبان ۱۴۰۴ش.
• الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف‌؛ علی بن موسی بن طاووس، تحقیق: علی عاشور، قم: انتشارات خیام، ۱۴۰۰ق.
• عیون اخبار الرضا علیه السلام؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: مهدی لاجوردی، تهران: انتشارات جهان، بی‌تا.
• الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
• «فهرست آثار محقق طباطبایی» ؛ در تارنمای بنیاد محقق طباطبایی، بازدید: ۱۸ آبان ۱۴۰۴ش.
• فیض القدیر شرح الجامع الصغیر؛ محمد بن علی مناوی، مصر: المکتبة التجاریة الکبری، ۱۳۵۶ق.
• الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد؛ حسن بن یوسف بن مطهر (علامه حلی)، تصحیح: حسن حسن‌زاده آملی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۳ق.
• کمال الدین و تمام النعمة؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
• مرقاة المفاتیح: شرح مشکاة المصابیح؛ علی بن سلطان‌محمد قاری، تحقیق: جمال عیتانی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
• المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث؛ محمد بن علی حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
• مسند أحمد؛ أحمد بن محمد بن حنبل شیبانی، تحقیق: شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۱ق.
• المصنف فی الأحادیث و الآثار؛ عبدالله بن محمد (ابن ابی‌شیبه)، تحقیق: کمال یوسف الحوت، ریاض، مکتبة الرشد، ۱۴۰۹ق.
• معانی الاخبار؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۳ق.
• المناقب؛ موفق بن احمد خوارزمی، تحقیق: مالک محمودی، قم: مؤسسة النشر السلامی، ۱۴۱۱ق.
• مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
• مناقب الإمام علی بن أبی‌طالب علیه السلام؛ علی بن محمد بن شافعی (ابن‌مغازلی)، تحقیق: محمدباقر بهبودی، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۲۴ق.
• المیزان فی تفسیر القرآن؛ سید محمدحسین طباطبایی، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴ق.
• «نقل‌های حدیث غدیر در منابع قرن سوم و چهارم»؛ مهدی خسروی سرشکی، در علوم حدیث، شماره ۷، بهار ۱۳۷۷ش.
• نگاهی به حدیث غدیر؛ سید علی حسینی میلانی، قم: الحقائق، ۱۳۸۷ش.